Darslar 4 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
4
XIX asr o‘rtalarida O‘rta Osiyo aholisining madaniy hayoti
Darslik: 14–18-betlar
MaqsadXIX asr o‘rtalarida xalq ijodiyoti, ta’lim, ilm-fan, adabiyot va me’morchilikdagi asosiy yutuqlarni sanash.
Yangi so‘zlar
doston · epic poemmadrasa · higher religious schoolxattot · calligrapherzullisonayn · writing in two languages (Uzbek and Persian)
Tushuntirish
Xalq orasida qahramonlik dostonlari — «Alpomish», «Go‘ro‘g‘li», «Kuntug‘mish», «Shirin va Shakar» — keng tarqalgan; ularni baxshilar kuylagan, qiziqchi va askiyachilar esa hajviy tomoshalar ko‘rsatgan. Bahorda sayillar, kurash musobaqalari o‘tkazilgan. Ta’lim maktab va madrasalarda olib borilgan: madrasada o‘quv mavsumi sentabrning ikkinchi yarmidan mart oyi oxirigacha, ya’ni taxminan olti oy davom etgan, chunki yoz va bahor dala ishlari uchun bo‘sh qoldirilgan. Madrasalarda mulla, imom, qozi, mirza kabi mutaxassislar tayyorlangan. Xorazmda Shermuhammad Munis va uning shogirdi Ogahiy (1809–1874) tarixiy asarlar yozib, tarjimalar qilgan; Buxoroda Ahmad Donish (1827–1897) yozuvchi, rassom va ma’rifatparvar sifatida tanilgan, Qo‘qonda saroy tarixchisi Muhammad Yunus va xattot Turdi Ali faoliyat yuritgan. Me’morchilikda Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasi (1851–1855) va Qo‘qondagi Xudoyorxon saroyi (1863–1870) mashhur; ijodkorlar ko‘pincha o‘zbek va fors tillarida (zullisonayn) yozgan.
Namunalar
Madrasa o‘quv yili: sentabr oxiri – mart oxiri, haftada to‘rt kun dars (shanba–seshanba), qolgan kunlar mustaqil ish va ibodatga ajratilgan. Bu jadval dehqon oilasidan chiqqan talabaga dala ishlarida yordam berish imkonini bergan.
Munis Xorazm tarixini yozishni boshladi, uning shogirdi Ogahiy esa ustoz boshlagan ishlarni davom ettirib, o‘z asarlarini ham yaratdi. Bu — ilm ustozdan shogirdga o‘tgan an’anaga misol.
Sinfda faoliyat
«Madaniyat xaritasi»: sinf ikki guruhga bo‘linadi; bir guruh shaxs nomini aytadi, ikkinchisi uning sohasini (tarixchi, xattot, shoir) va shaharini topadi.
Mashq
1
XIX asr o‘rtalarida keng tarqalgan to‘rtta xalq dostonini ayting.
«Alpomish», «Go‘ro‘g‘li», «Kuntug‘mish», «Shirin va Shakar».
2
Madrasada o‘quv mavsumi qachon boshlanib, qachon tugagan?
Sentabrning ikkinchi yarmida boshlanib, mart oyining oxirida tugagan (taxminan 6 oy).
3
Quyidagi shaxslarni sohalar bilan juftlang: Ogahiy, Ahmad Donish, Turdi Ali.
Ogahiy – Xorazm tarixchisi va shoir; Ahmad Donish – Buxoro yozuvchisi, ma’rifatparvar; Turdi Ali – Qo‘qon xattoti.
4
Madrasa o‘quv yili nega aynan shu muddatga moslangan edi? Sababini yozing.
Mart oxiridan ekin-tikin ishlari boshlanib, sentabr oxirida hosil yig‘ib bo‘linar edi; talabalar shu oylarda oilasiga yordam bera olgan.