Turkiston general-gubernatorligining siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi
1865-yil 6-avgustdagi «Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom» boshqaruvni harbiylar qo‘liga berdi: gubernator harbiy va fuqarolik ishlarini birlashtirdi, bo‘lim boshliqlari esa harbiy komendant ham edi. Keyingi hujjatlar (1867-yilgi «Nizom» loyihasi, 1886-yilgi «Nizom») tuzilmani mustahkamladi: viloyatlar harbiy gubernatorlar qo‘lida, ular uyezdlarga, uyezdlar uchastka va volostlarga, qishloq va ovullarga bo‘lingan. Mahalliy aholi vakillari faqat quyi lavozimlarda — volost boshlig‘i (mingboshi), qishloq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, qozi va biy, mirob, o‘nboshi — ishlagan; o‘troq aholi uchun oqsoqollik 100–200 xonadondan, ko‘chmanchilar uchun volost 1000–2000 o‘tovdan iborat bo‘lgan. 1877-yilda Toshkentda «Shahar nizomi» joriy qilindi: shahar dumasida mahalliy aholining 80 ming kishisidan 21 ta, asosan ruslardan iborat 3900 kishidan 48 ta deputat saylangan. 1886-yildagi «Nizom» bilan Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi, general-gubernator huzurida Kengash tuzildi; shu yili general-gubernatorlik hududi 1,7 million kv. km, aholisi 5,2 million kishi bo‘lgan (darslikka ko‘ra). Buxoroda 1885-yilgi farmon asosida Rossiya imperatorining siyosiy agentligi tashkil etildi (1886–1917).
Maktab kengashi qaror chiqarishdan oldin, qaysi hujjat qaysi bosqichda kuchga kirganini sanalar qatorida ko‘rsatdi. Sanalar tartibi qoidalar qanday o‘zgarganini tushuntirdi.
Huquqshunoslar hujjatlar kuchga kirgan sanalarni tekshiradi, arxiv xodimlari eski hujjatlarni saqlaydi, tarixchilar boshqaruv tizimi o‘zgarishlarini qatorga qo‘yadi.
Maktab yoki uy qoidalaridan birining qachon va nima uchun o‘zgarganini o‘ylab, ikki bosqichli «oldin–keyin» yozuvini tuzing.
«Boshqaruv zinapoyasi»: o‘quvchilar lavozim kartochkalarini yuqoridan pastga zinapoya ko‘rinishida terib, qaysi pog‘onalarda mahalliy aholi ishlaganini bo‘yab ko‘rsatadi.