ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Turkiston general-gubernatorligining boshqaruv tizimi

Darslar 12 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
12

Turkiston general-gubernatorligining siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi

Darslik: 45–49-betlar
MaqsadTurkistonda 1865, 1867, 1877 va 1886-yillardagi boshqaruv hujjatlarini, ma’muriy bo‘linishni va mahalliy aholining o‘rnini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
uyezd · district, a division of a provincevolost · subdivision of an uyezd made up of several villages or aulsduma · elected council (city duma: city self-government body)uchastka pristavi · police officer in charge of a sub-district
Tushuntirish

1865-yil 6-avgustdagi «Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom» boshqaruvni harbiylar qo‘liga berdi: gubernator harbiy va fuqarolik ishlarini birlashtirdi, bo‘lim boshliqlari esa harbiy komendant ham edi. Keyingi hujjatlar (1867-yilgi «Nizom» loyihasi, 1886-yilgi «Nizom») tuzilmani mustahkamladi: viloyatlar harbiy gubernatorlar qo‘lida, ular uyezdlarga, uyezdlar uchastka va volostlarga, qishloq va ovullarga bo‘lingan. Mahalliy aholi vakillari faqat quyi lavozimlarda — volost boshlig‘i (mingboshi), qishloq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, qozi va biy, mirob, o‘nboshi — ishlagan; o‘troq aholi uchun oqsoqollik 100–200 xonadondan, ko‘chmanchilar uchun volost 1000–2000 o‘tovdan iborat bo‘lgan. 1877-yilda Toshkentda «Shahar nizomi» joriy qilindi: shahar dumasida mahalliy aholining 80 ming kishisidan 21 ta, asosan ruslardan iborat 3900 kishidan 48 ta deputat saylangan. 1886-yildagi «Nizom» bilan Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi, general-gubernator huzurida Kengash tuzildi; shu yili general-gubernatorlik hududi 1,7 million kv. km, aholisi 5,2 million kishi bo‘lgan (darslikka ko‘ra). Buxoroda 1885-yilgi farmon asosida Rossiya imperatorining siyosiy agentligi tashkil etildi (1886–1917).

1865Muvaqqat Nizom1867«Nizom» loyihasi1877Shahar nizomi (Toshkent)1886Nizom; Samarqand viloyati
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab kengashi qaror chiqarishdan oldin, qaysi hujjat qaysi bosqichda kuchga kirganini sanalar qatorida ko‘rsatdi. Sanalar tartibi qoidalar qanday o‘zgarganini tushuntirdi.

Kim ishlatadi

Huquqshunoslar hujjatlar kuchga kirgan sanalarni tekshiradi, arxiv xodimlari eski hujjatlarni saqlaydi, tarixchilar boshqaruv tizimi o‘zgarishlarini qatorga qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab yoki uy qoidalaridan birining qachon va nima uchun o‘zgarganini o‘ylab, ikki bosqichli «oldin–keyin» yozuvini tuzing.

Namunalar
010203040502148MahalliyRuslarDeputatlar (mahalliy: 80 000 kishi; ruslar: 3 900)
Tashkent dumasi: 21 deputat 80 ming kishidan, 48 deputat 3900 kishidan. Bir deputatga to‘g‘ri keladigan saylovchilar soni ancha farq qilgan — bu mahalliy aholining vakilligi cheklanganini ko‘rsatadi.
Volost boshlig‘i/ oqsoqolUchastkapristaviUyezd boshlig‘iViloyat harbiygubernatoriGeneral-gubernator
Boshqaruv pog‘onalari: general-gubernator → viloyat harbiy gubernatori → uyezd boshlig‘i → uchastka pristavi → volost boshlig‘i / qishloq oqsoqoli. Faqat oxirgi bosqich mahalliy aholidan edi.
Sinfda faoliyat

«Boshqaruv zinapoyasi»: o‘quvchilar lavozim kartochkalarini yuqoridan pastga zinapoya ko‘rinishida terib, qaysi pog‘onalarda mahalliy aholi ishlaganini bo‘yab ko‘rsatadi.

Mashq
1
1865-yil 6-avgustda qanday hujjat qabul qilingan va u kimning qo‘liga hokimiyatni bergan?
2
Toshkent shahar dumasida jami nechta deputat bo‘lgan (21 ta va 48 ta)?
3
Mahalliy aholi vakillari qaysi lavozimlarda ishlagan? Uchtasini ayting.
4
Nima uchun podsho ma’muriyati quyi lavozimlarda mahalliy aholini saqlab qolgan bo‘lishi mumkin? Darslikdagi mulohazaga tayanib yozing.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliFikr varaqalari tahliliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →