☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Turkiston general-gubernatorligining boshqaruv tizimi

Darslar 12 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
12

Turkiston general-gubernatorligining siyosiy-ma’muriy boshqaruv tizimi

Darslik: 45–49-betlar
MaqsadTurkistonda 1865, 1867, 1877 va 1886-yillardagi boshqaruv hujjatlarini, ma’muriy bo‘linishni va mahalliy aholining o‘rnini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
uyezd · district, a division of a provincevolost · subdivision of an uyezd made up of several villages or aulsduma · elected council (city duma: city self-government body)uchastka pristavi · police officer in charge of a sub-district
Tushuntirish

1865-yil 6-avgustdagi «Turkiston viloyatini idora qilish to‘g‘risidagi Muvaqqat Nizom» boshqaruvni harbiylar qo‘liga berdi: gubernator harbiy va fuqarolik ishlarini birlashtirdi, bo‘lim boshliqlari esa harbiy komendant ham edi. Keyingi hujjatlar (1867-yilgi «Nizom» loyihasi, 1886-yilgi «Nizom») tuzilmani mustahkamladi: viloyatlar harbiy gubernatorlar qo‘lida, ular uyezdlarga, uyezdlar uchastka va volostlarga, qishloq va ovullarga bo‘lingan. Mahalliy aholi vakillari faqat quyi lavozimlarda — volost boshlig‘i (mingboshi), qishloq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, qozi va biy, mirob, o‘nboshi — ishlagan; o‘troq aholi uchun oqsoqollik 100–200 xonadondan, ko‘chmanchilar uchun volost 1000–2000 o‘tovdan iborat bo‘lgan. 1877-yilda Toshkentda «Shahar nizomi» joriy qilindi: shahar dumasida mahalliy aholining 80 ming kishisidan 21 ta, asosan ruslardan iborat 3900 kishidan 48 ta deputat saylangan. 1886-yildagi «Nizom» bilan Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylantirildi, general-gubernator huzurida Kengash tuzildi; shu yili general-gubernatorlik hududi 1,7 million kv. km, aholisi 5,2 million kishi bo‘lgan (darslikka ko‘ra). Buxoroda 1885-yilgi farmon asosida Rossiya imperatorining siyosiy agentligi tashkil etildi (1886–1917).

Namunalar
Tashkent dumasi: 21 deputat 80 ming kishidan, 48 deputat 3900 kishidan. Bir deputatga to‘g‘ri keladigan saylovchilar soni ancha farq qilgan — bu mahalliy aholining vakilligi cheklanganini ko‘rsatadi.
Boshqaruv pog‘onalari: general-gubernator → viloyat harbiy gubernatori → uyezd boshlig‘i → uchastka pristavi → volost boshlig‘i / qishloq oqsoqoli. Faqat oxirgi bosqich mahalliy aholidan edi.
Sinfda faoliyat

«Boshqaruv zinapoyasi»: o‘quvchilar lavozim kartochkalarini yuqoridan pastga zinapoya ko‘rinishida terib, qaysi pog‘onalarda mahalliy aholi ishlaganini bo‘yab ko‘rsatadi.

Mashq
1
1865-yil 6-avgustda qanday hujjat qabul qilingan va u kimning qo‘liga hokimiyatni bergan?
2
Toshkent shahar dumasida jami nechta deputat bo‘lgan (21 ta va 48 ta)?
3
Mahalliy aholi vakillari qaysi lavozimlarda ishlagan? Uchtasini ayting.
4
Nima uchun podsho ma’muriyati quyi lavozimlarda mahalliy aholini saqlab qolgan bo‘lishi mumkin? Darslikdagi mulohazaga tayanib yozing.