Qoraqalpoqlar Amudaryo bo‘limida va ularning madaniyati

1873-yilda Xiva xonligiga yurish va Gandimiyon shartnomasidan keyin Amudaryoning o‘ng qirg‘oqidagi qoraqalpoq yerlari Rossiya imperiyasiga qo‘shildi va Sirdaryo viloyati tarkibida Amudaryo bo‘limi tuzildi. Darslikka ko‘ra, bo‘limda qoraqalpoqlar qariyb 70 ming kishi bo‘lib, aholining 48,6% ini tashkil etgan; Xiva xonligida qolgan qoraqalpoqlar qariyb 25 ming (3,8%) edi. Ruslardan qariyb ming kishi yashagan, ularning aksariyati 1875-yilda armiya xizmati qoidalariga bo‘ysunmagani uchun surgun qilingan Ural kazaklari edi. Qoraqalpoqlarning 70% dan ortig‘i yersiz dehqon bo‘lib, yollanib ishlagan. Rossiya kapitali kirib kelishi bilan paxta tozalash va baliqchilikda dastlabki korxonalar paydo bo‘ldi, Chimboyda yirik bozor va karvonsaroy rivojlandi. 1914-yilda qoraqalpoqlar yashaydigan joylarda atigi 4 ta umumta’lim maktabi (200 o‘quvchi), 2 ta kasalxona va feldsherlik punktida 3 shifokor bo‘lgan. Mulkiy tabaqalanish kuchaydi: ba’zi boylarning yeri 15 ming tanobgacha, oddiy xalqning tomorqasi 1–2 tanob edi; hosilning yarmi evaziga yer berish («jarmshi») tarqalgan. 1881–1891-yillarda Biybozor va Nukus volostida Bobo Go‘klan boshchiligidagi xalq qo‘zg‘oloni qariyb o‘n yil davom etdi; 1900-yilda Nukus volosti va Qo‘ng‘irot bekligida yana norozilik bo‘ldi. Darslikka ko‘ra, bu harakatlar kuch bilan bostirilgan.