Jadidlarning maqsadlari va namoyandalari

Darslikka ko‘ra, jadidlar mutaassiblik, loqaydlik va qoloqlikka qarshi kurashishni va o‘lkani «usuli qadim»dan taraqqiyot yo‘liga chiqarishni maqsad qilgan. Ularning asosiy g‘oyalarini qisqacha shunday ifodalash mumkin: jamiyatni eskicha qoloqlik va bid’at-xurofotlardan xalos etish; o‘z milliy davlatiga ega bo‘lish; hokimiyati konstitutsiya va saylangan parlament bilan cheklangan erkin jamiyat barpo etish; turkiy tilni davlat tili qilish; o‘z puli va o‘z qo‘shiniga ega bo‘lish. Amalda ularning ustuvor ishi yangi usul maktablari tarmog‘ini kengaytirish, qobiliyatli yoshlarni chet elga o‘qishga yuborish, ma’rifiy jamiyatlar va teatr truppalari tuzish, gazeta va jurnallar chop etish edi. Yangi usul maktablarida arifmetika, tarix, geografiya va tabiatshunoslik asoslari diniy bilimlar bilan birga o‘qitilgan. Darslikka ko‘ra, XIX asr oxirida bunday maktablar sanoqli bo‘lgan; 1910-yilda Toshkentning o‘zida 24 ta jadid maktabida 1740 bola o‘qigan, 1911-yilga kelib ularning soni 63 taga, o‘quvchilar 4106 nafarga yetgan, 1917-yilga kelib esa taxminan 100 ta maktab bor edi. Dastlab Qozon va Orenburgda nashr etilgan darsliklardan foydalanilgan. Jadidlar xotin-qizlar ta’limiga ham e’tibor berib, o‘g‘il va qiz bolalarni birga o‘qitishda tashabbus ko‘rsatgan. Markazlari Toshkent, Buxoro, Samarqand, Andijon, Qo‘qon va Xiva bo‘lgan.