Jadidlar, islom va siyosiy harakat (1917)

Darslikka ko‘ra, jadidlar islomni shaxsning ma’naviy kamoloti va jamiyat taraqqiyotida muhim deb bilgan; 1909-yilda Behbudiy, 1910-yilda Avloniy, 1915-yilda Fitrat islom tarixiga oid asarlar yozgan. Ular har bir musulmon uchun bilim olishni burch, diniy bilim bilan birga matematika, fizika, kimyo, tibbiyot, tarix kabi dunyoviy fanlarni ham zarur deb targ‘ib qilgan va fanga salbiy qarashdagi ba’zi ruhoniylarni tanqid qilgan. Darslik ularni islomga va musulmon an’analariga sodiq bo‘lib, urf-odatlarning zararli ko‘rinishlariga qarshi chiqqan, deb ta’riflaydi. Iqtisodda ular iqtisodiy mustaqillikni siyosiy erkinlikning sharti deb bilgan: yer, suv va boyliklarni Turkiston xalqlarining umumiy boyligi deb e’lon qilish, mahalliy kadrlar tayyorlash, zavod va fabrikalar qurish zarur deyilgan. Yoshlar Germaniya kabi mamlakatlarga o‘qishga yuborilgan; Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jayev birinchi oliy ma’lumotli o‘zbek advokati bo‘lgan. 1917-yilda Rossiyada fevral voqealaridan keyin jadidlar siyosiy talablarni ilgari surdi: mahalliy aholi huquqlarini kengaytirish, boshqaruv islohoti, Davlat Dumasida o‘lka aholisiga munosib o‘rin, matbuot erkinligi; «Sho‘roi Islomiya», «Ittifoq» tashkilotlari tuzildi. 1917-yil bahorida Toshkentda «Musulmon markaziy sho‘rosi» tuzildi (darslikka ko‘ra, mart boshida; ta’sis syezdida 350 delegat qatnashgan). Oktabr voqealaridan keyin, 1917-yil 27-noyabrda (eski uslub bo‘yicha; hozirgi kalendarda 10-dekabr) Qo‘qondagi favqulodda qurultoyda Turkiston muxtoriyati e’lon qilindi. U 1918-yil fevralida (19–22-fevral) Toshkent sovetining qurolli kuchlari tomonidan tugatildi; janglarda Qo‘qon shahri qattiq vayron bo‘ldi, ko‘plab tinch aholi halok bo‘ldi. Darslikda muxtoriyat 72 kun yashagani aytiladi. Jadidlar ta’qib qilindi va ko‘pi 1937–1938-yillarda qatag‘on qurboni bo‘ldi.