Yosh buxoroliklar va Buxoro amirligining tugatilishi

XX asr boshlarida Buxoroda yangilik tarafdorlari — Yosh buxoroliklar va har qanday islohotga qarshi bo‘lgan an’anaviy ruhoniylar guruhlari paydo bo‘ldi. Yosh buxoroliklar 1910-yildan siyosiy harakat sifatida ish boshladi; ularning yetakchilari Abdulvohid Burhonov, Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xo‘jayev, Usmon Xo‘ja va boshqalar edi. Ular yangi usul maktablari ochdi, «Buxoroi sharif» va «Turon» gazetalarini chiqardi. Amir Sayid Olimxon (1910–1920) otasi Abdulahaddan keyin taxtga o‘tirgan. 1917-yil bahorida (mart oyida) Rossiyadagi fevral voqealaridan keyin u islohot farmonini e’lon qildi: odil sudlov, soliqlarni undirishning barqaror tartibi, amaldorlarga qat’iy maosh, alohida davlat xazinasi va budjet, bosmaxona ochish va mahbuslarni ozod qilish va’da qilindi. Yosh buxoroliklar bu farmon yuzasidan yakdil bo‘lmadi: Behbudiy kabilar uni qo‘llab-quvvatladi, Fayzulla Xo‘jayev, Fitrat va Usmon Xo‘ja chuqurroq islohot talab qilib namoyishga chaqirdi. 1917-yil 8-aprelda (eski uslub bo‘yicha) Buxoroda taxminan 150 kishi namoyish o‘tkazdi; darslikka ko‘ra, amir sarbozlari ularni tarqatdi, Ark oldida islohotga qarshi mullalar guruhi to‘planib, 30 dan ortiq kishi hibsga olindi. Ko‘p jadid Turkistonga ketdi. 1920-yil 29-avgustda Chorjo‘yda qo‘zg‘olon tashkil etilib, Muvaqqat inqilobiy qo‘mita tuzildi va Rossiyadan yordam so‘radi; Qizil Armiya qo‘shinlari kirib keldi; shahar to‘p va samolyotlardan o‘qqa tutilib, Ark va ko‘plab binolar shikastlandi. 2-sentabrda qo‘shinlar Buxoroga kirdi, amir esa keyinroq Afg‘onistonga ketdi. Fayzulla Xo‘jayev boshchiligida Xalq Nozirlar Kengashi tuzildi, 1920-yil oktabr boshida (darslikda 6-oktabr; ko‘p manbalarda Butunbuxoro qurultoyi yakunlangan 8-oktabr) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi e’lon qilindi.