1916-yil qo‘zg‘olonining boshlanishi

(Bu mavzudagi barcha sanalar o‘sha davrda Rossiyada qo‘llangan eski uslub – Yuliy kalendari bo‘yicha; hozirgi kalendarda 13 kun qo‘shiladi.) Darslikka ko‘ra, Farg‘ona viloyatida belgilangan sonni to‘plash uchun har beshta xonadondan bir kishi olinishi kerak edi. Odamlar oilasini tashlab ketishi, ayniqsa qishloqda, ochlik va xo‘jalik inqirozini keltirishidan norozi edi. Ro‘yxat tuzishda mahalliy ma’muriyat vakillari adolatsizlikka yo‘l qo‘ygani, badavlat xonadonlar pora berib ro‘yxatdan chiqqani, kambag‘al oilalardan esa bitta erkak ham olinishi aytiladi. Farg‘ona gubernatori A. Gippius norozilik kuchayishi mumkinligi haqida xabar bergan, ammo markaz uni farmonni bajarmaslik deb hisoblab lavozimidan ozod qilgan. 4-iyulda Xo‘jandda ko‘p odam yig‘ilib mardikorlikdan bosh tortdi, 5-iyulda Samarqand yaqinida Urgutda, keyin Siyob, Mahalla, Xo‘ja Ahror, Angorda, 7-iyulda Dahbedda chiqishlar bo‘ldi; namoyishchilar ro‘yxatlarni yirtgan. 11-iyulda Toshkentda Beshyog‘och politsiya mahkamasi oldida to‘planish bo‘ldi; darslikka ko‘ra, o‘q uzilishi natijasida 11 kishi o‘ldi, 15 kishi yarador bo‘ldi, Rizvonbibi Ahmadjonova og‘ir yaralandi. Keyin harakat Farg‘ona vodiysiga o‘tdi: 9-iyulda Andijonda 3 kishi o‘ldi, 12 kishi yarador bo‘ldi; 10-iyulda Eski Marg‘ilonda taxminan 25 ming kishi to‘planib, idoralarga kirgan, 63 kishi o‘ldirilgan; Shahrixonda 16, 11-iyulda Namanganda 1500 dan ortiq kishi tarqatilgan. Harakat ishtirokchilari dehqon, hunarmand, mayda savdogar, ishchilar edi. Aniq talafot sonlari manbalarga ko‘ra farqlanishi mumkin.