Ta’lim tizimi. Matbuot
Darslikka ko‘ra, mustamlaka davrigacha an’anaviy ta’lim islom qoidalari asosida tashkil qilingan: maktabda 5–6 yil arab alifbosi, «Haftiyak», «Chor kitob», So‘fi Olloyor asarlari o‘qitilgan, oliy ta’lim madrasalarda berilgan, ayollarni otinlar o‘qitgan. Mustamlaka davrida eski maktablar saqlandi, lekin hukumat ularga mablag‘ ajratmadi. Rus-tuzem maktablari tarjimonlar tayyorlash va rus madaniyatini yoyish maqsadida ochildi: General-gubernator G. Rozenbax (1884–1889) tarmoq loyihasini ishlab chiqdi, birinchi maktab 1884-yilda Toshkentda Saidg‘ani Saidazimboy uyida ochildi, 1911-yilda ularning soni 89 taga yetdi; kun ikki qismga bo‘lingan: rus o‘qituvchisi, so‘ng mahalliy o‘qituvchi dars bergan. Darslikka ko‘ra, 1896-yilda Toshkentda gimnaziya ochilgan (Toshkent erkaklar gimnaziyasi esa 1870-yillardayoq ish boshlagan). Jadid maktablarida tarix, matematika, geografiya, ona tili ham o‘qitildi. Darslikka ko‘ra, ma’muriyat ularni nazoratga oldi: turk va fors adabiyotidan foydalanish taqiqlandi, darsliklarga senzura joriy qilindi, 1911-yilda 50 ga yaqin jadid maktabi yopildi, 1913-yilga kelib Buxoro amirligida barchasi yopildi. Matbuotda 1870-yildan «Turkiston viloyatining gazeti» chiqib turdi; 1906-yilda Ismoil Obidov muharrirligida birinchi o‘zbek milliy gazetasi «Taraqqiy» (birinchi soni 27-iyunda) chiqdi, shu yili «Xurshid», 1907–1908-yillarda «Shuhrat» va «Osiyo», 1913–1915-yillarda «Sadoi Turkiston», «Sadoi Farg‘ona», «Samarqand» va boshqalar, 1917-yilda «Hurriyat» paydo bo‘ldi.
| Maktab turi | Xususiyati |
|---|---|
| An’anaviy | islom qoidalari; arab alifbosi 5–6 yil |
| Rus-tuzem | tarjimonlar tayyorlash; rus va mahalliy o‘qituvchi |
| Jadid | tarix, matematika, geografiya, ona tili |
Maktabda uch xil to‘garak ishini ko‘rib chiqqach, o‘quvchilar jadval tuzdi: kim nimani o‘rganadi, qancha vaqt, qanday vosita bilan. Jadval to‘garaklarni solishtirishga yordam berdi.
O‘qituvchilar o‘quv rejalarini solishtiradi, nashriyot xodimlari darsliklar tayyorlaydi, jurnalistlar yangiliklarni yetkazadi.
Ikki xil ma’lumot manbaini (gazeta va ekran, masalan) olib, ularning uchta farqini qog‘ozga yozing.
Uch xil maktab (an’anaviy, rus-tuzem, jadid) uchun jadval tuzing: maqsad, fanlar, kim ochgan, hukumat munosabati.