ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi

Darslar 24 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
24

Jadidchilik harakatining vujudga kelishi

Darslik: 87–91-betlar
MaqsadJadidchilikning paydo bo‘lish sharoitlarini, Ismoil G‘aspirali rolini va Turkiston, Buxoro hamda Xivadagi o‘ziga xosliklarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
jadid · from Arabic “new”: a supporter of renewal and reform, especially in educationma’rifatparvar · enlightener, a person who spreads knowledge to improve societyusuli savtiya · sound method of teaching reading, by letter soundsziyoli · an educated person who works with knowledge
Tushuntirish

Darslikka ko‘ra, xonliklar zabt etilgach, Rossiya imperiyasi maorifda ham mahalliy aholining savodsiz va orqada qolishiga yo‘l qo‘ydi. Ochiq kurash imkoni cheklangan sharoitda ziyolilar xalqni ma’rifatli qilish yo‘lini tanladi; ularning jamiyatni yangilash harakati jadidchilik deb ataldi (arabcha «jadid» — «yangi»). Qrim-tatar ma’rifatparvari Ismoil G‘aspirali (1851–1914) bu harakatning asoschisi hisoblanadi: u 1884-yilda Boqchasaroyda birinchi jadid maktabini ochgan, «usuli savtiya» asosida o‘qitgan (darslikka ko‘ra, 40 kunda 12 o‘quvchi savod chiqargan) va 1888-yilda «Rahbari muallimin» kitobini nashr etgan. «Tarjimon» gazetasi g‘oyalarning yoyilishiga xizmat qildi. 1893-yilda G‘aspirali Toshkent, Samarqand va Buxoroga keldi, o‘sha yili Buxoro amirligida birinchi yangi usul maktabi ochildi. 1898-yilda Qo‘qonda Salohiddin domla ikkinchi maktabni ochdi, 1899-yilda Andijonda Shamsiddin domla va Toshkentda Mannon qori maktab ochdi. Harakat Turkiston, Buxoro va Xiva jadidlariga bo‘linadi: Buxoroda 1910-yildan siyosiy tashkilot shakllana boshladi; Xivada o‘ng oqim (Bosh vazir Islomxo‘ja) xon hokimiyatini saqlab islohot istadi, so‘l oqim (qozikalon Bobooxun Salimov) yangi maktablar orqali xalq faolligini oshirmoqchi bo‘ldi. Harakat ma’muriyat va ba’zi an’anaviy ruhoniylarning qarshiligiga uchradi. Darslikka ko‘ra, 1917-yilga kelib u ma’rifiy bosqichdan siyosiy bosqichga o‘tdi.

1884Boqchasaroy maktabi1888«Rahbari muallimin»1893Buxoro amirligi1898–1899Qo‘qon, Andijon, Toshkent1910Buxoroda tashkilot
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uch o‘quvchi kichik o‘quv guruhi tuzdi. Ular bir-biriga narsalarni oddiy so‘zlar bilan tushuntirdi va uchalasi ham ko‘proq tushundi.

Kim ishlatadi

O‘quv to‘garaklarini olib boruvchi o‘qituvchilar, odamlarga o‘rganishda yordam beradigan kutubxonachilar va fikrlarni sodda tushuntiradigan darslik mualliflari.

Bugun sinab ko‘ring

Yaxshi biladigan bir narsangizni tanlab, uni kimgadir uchta sodda jumla bilan tushuntiring.

Namunalar
Jadid maktabida arifmetika, tarix, geografiya kabi fanlar diniy bilimlar bilan birga o‘qitilgan.
Darslikka ko‘ra, 1910-yilda Behbudiy 36 yoshda (aslida 1875-yilda tug‘ilgani uchun 35 yoshda), Cho‘lpon esa 13 yoshda edi: harakatda turli yoshdagi odamlar bor edi.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i chizing: 1884, 1888, 1893, 1898, 1899, 1910, 1917. Har bir yil uchun bitta voqeani yozing.

Mashq
1
Ismoil G‘aspirali kim va u qachon qayerda birinchi jadid maktabini ochgan?
2
Turkiston va Buxoroda dastlabki jadid maktablari qaysi yillarda ochilgan?
3
Xiva jadidlarining ikki oqimi qanday farqlangan?
4
Nima uchun ziyolilar ochiq kurash o‘rniga ta’limni tanlagan deb o‘ylaysiz? Matndan dalil keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon egasi bilan suhbatHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →