Jadidchilik harakatining paydo bo‘lishi

Darslikka ko‘ra, xonliklar zabt etilgach, Rossiya imperiyasi maorifda ham mahalliy aholining savodsiz va orqada qolishiga yo‘l qo‘ydi. Ochiq kurash imkoni cheklangan sharoitda ziyolilar xalqni ma’rifatli qilish yo‘lini tanladi; ularning jamiyatni yangilash harakati jadidchilik deb ataldi (arabcha «jadid» — «yangi»). Qrim-tatar ma’rifatparvari Ismoil G‘aspirali (1851–1914) bu harakatning asoschisi hisoblanadi: u 1884-yilda Boqchasaroyda birinchi jadid maktabini ochgan, «usuli savtiya» asosida o‘qitgan (darslikka ko‘ra, 40 kunda 12 o‘quvchi savod chiqargan) va 1888-yilda «Rahbari muallimin» kitobini nashr etgan. «Tarjimon» gazetasi g‘oyalarning yoyilishiga xizmat qildi. 1893-yilda G‘aspirali Toshkent, Samarqand va Buxoroga keldi, o‘sha yili Buxoro amirligida birinchi yangi usul maktabi ochildi. 1898-yilda Qo‘qonda Salohiddin domla ikkinchi maktabni ochdi, 1899-yilda Andijonda Shamsiddin domla va Toshkentda Mannon qori maktab ochdi. Harakat Turkiston, Buxoro va Xiva jadidlariga bo‘linadi: Buxoroda 1910-yildan siyosiy tashkilot shakllana boshladi; Xivada o‘ng oqim (Bosh vazir Islomxo‘ja) xon hokimiyatini saqlab islohot istadi, so‘l oqim (qozikalon Bobooxun Salimov) yangi maktablar orqali xalq faolligini oshirmoqchi bo‘ldi. Harakat ma’muriyat va ba’zi an’anaviy ruhoniylarning qarshiligiga uchradi. Darslikka ko‘ra, 1917-yilga kelib u ma’rifiy bosqichdan siyosiy bosqichga o‘tdi.