ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva xonligi: boshqaruv, yer egaligi va iqtisodiyot

Darslar 34 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
34

XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Xiva xonligining davlat tuzumi va ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli

Darslik: 121–129-betlar
MaqsadXiva xonligining protektorat sharoitidagi boshqaruvini, yer egaligini, soliqlarini va sanoat hamda savdosini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
yasovulboshi · commander of the khan’s regular guard and troopsmehtar · prime minister in the Khivan statesindikat · union of firms producing the same kind of goodskasanachilik · home-based craft production done for hire
Tushuntirish

Darslikka ko‘ra, Xiva xonligi protektorat sifatida qattiq nazoratda bo‘lgan: ichki va tashqi siyosatdagi o‘zgarishlarni xon Turkiston general-gubernatori bilan kelishishi kerak edi, xon ustidan nazorat uchun 7 kishilik Kengash tuzilib, ularning 4 nafari podsho hukumati vakillari edi; Amudaryo bo‘limi boshlig‘i ham xon harakatlarini nazorat qilgan. Xon qo‘ng‘irotlar sulolasi vakili bo‘lib, qo‘ng‘irot zodagonlari, saroy a’yonlari va oliy ruhoniylarga tayanib boshqargan. Xonlik 18 beklik va 2 noiblikka bo‘lingan; mehtar (bosh vazir) va devonbegi oliy amaldorlar edi. Muntazam qo‘shin yasovulboshi boshchiligidagi 1,5 ming kishi bo‘lib, 1873-yildan faqat ichki tartibni saqlagan. Yerning asosiy qismi xon va amaldorlarga tegishli bo‘lgan, sug‘oriladigan yerlarning 40% i masjidlar mulki hisoblangan, 64 masjid va madrasa 205 ming tanobdan ortiq yerga ega bo‘lgan. Dehqonlar aholining qariyb 90% ni tashkil etsa-da, sug‘oriladigan yerning atigi 5% iga ega edi. Xonlikda qariyb 25 turdagi soliq va majburiyat bo‘lgan (solg‘ut, zakot, cho‘p puli va boshqalar), eng og‘iri kanal tozalash va to‘g‘on, ko‘prik ta’mirlash edi. 1909-yilda Xivada 81 ta sanoat korxonasi ishlagan, 1910–1915-yillarda yana 40 ta korxona qurilgan; 1909-yilda Rossiya–Osiyo banki va Madiyorov–Baqqolov kapitalini birlashtirgan «A-Meta» sindikati tuzilib, yiliga qariyb 3 ming tonna paxta eksport qilgan. 1885-yilda Kaspiyorti temiryo‘li va 1887-yilda Amudaryo flotiliyasi qurilishi Rossiyaga qaramlikni kuchaytirdi. Arzon rus mollari va og‘ir soliqlar hunarmandlarga zarar keltirdi.

020406080100905AholiSug‘oriladigan yerDehqonlar ulushi, %
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mahalla yig‘ilishida bir loyihaning bosqichlarini yozganda, ba’zi qadamlar nazorat ostida bo‘lishi kerakligi ko‘rindi. Kim nazorat qilishini oldindan yozib qo‘yishdi.

Kim ishlatadi

Loyiha rahbarlari ish bosqichlarini nazorat qiladi, davlat xizmatchilari qarorlarni tasdiqlaydi, iqtisodchilar daromad va xarajatni solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kichik loyiha (masalan, sinf devor gazetasi) uchun ish bosqichlarini va har biri uchun tekshiruvchini yozing.

Namunalar
Kanal tozalashga chiqmagan dehqon muayyan miqdorda pul to‘lashi shart bo‘lgan: majburiyat pul to‘lovi bilan almashtirilgan.
Yangi Urganchda 11 ta paxta tozalash zavodi bo‘lib, ularning 6 tasi mahalliy tadbirkorlarniki edi: mahalliy kapital ham ishtirok etgan.
Sinfda faoliyat

Xiva va Buxoro boshqaruvini solishtiring: kim hukmdor, kim nazorat qiladi, oliy amaldorlar, qo‘shin. Ikki ustunli jadval to‘ldiring.

Mashq
1
Xonni nazorat qilish uchun qanday organ tuzilgan edi?
2
Xonlik nechta beklik va noiblikka bo‘lingan?
3
«A-Meta» sindikati qachon va nima maqsadda tuzilgan?
4
Dehqonlar aholining 90% bo‘lsa-da, nega ular qashshoq bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaqdimot va yarmarka kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →