☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Norozilik harakatlarining boshlanishi va sabablari

Darslar 16 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
16

Turkistonda milliy-ozodlik harakatlarining boshlanishi va uning sabablari

Darslik: 61–64-betlar
MaqsadXIX asr oxiridagi norozilik harakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy sabablarini va asosiy qo‘zg‘olonlarni sanash.
Yangi so‘zlar
qo‘zg‘olon · uprising, an armed or mass revolt against authoritysudxo‘rlik · lending money at very high interestchorakor · a landless peasant who farms another’s land for a share of the harvestdala sudi · field court, a military court that tries cases quickly
Tushuntirish

Darslikka ko‘ra, o‘lka Rossiya sanoati uchun xomashyo bazasiga aylantirilgach, dehqonlarning ahvoli yaxshilanmadi. Yer boylar va yirik savdogarlar qo‘lida to‘planib, kam yerli dehqon va chorakorlar ko‘paydi; sudxo‘rlik avj oldi, paxta xaridorlari kelasi yil hosilini juda past narxga oldindan sotib olar edi. Hunarmandlar arzon Rossiya mollari sababli inqirozga uchradi, soliq va mehnat majburiyatlari og‘ir edi. Bunga mahalliy urf-odatlarga zid qarorlar qo‘shildi. Natijada turli joylarda norozilik chiqishlari bo‘ldi. 1878-yilda Mingtepada Yetimxon boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarildi va kuch bilan bostirildi. 1880-yil noyabrida Xo‘jand uyezdida qo‘shimcha yer solig‘iga qarshi odamlar uyezd boshlig‘iga bordi; 1882-yilda Namanganda ma’murlarga qarshi chiqish bo‘ldi. 1885-yil yozida Andijonda Darvishxon boshchiligida qo‘zg‘olon bo‘lib, qo‘zg‘olonchilar boylar va volost boshliqlarining qarorgohlariga hujum qildi. 1896-yilda Namangan uyezdida mingboshi saylovlaridan norozilik oshkora qo‘zg‘olonga aylandi. 1892-yildan mustamlaka ma’muriyati ba’zi holatlarda oddiy fuqarolarni harbiy dala sudiga bera boshladi.

Namunalar
Dehqon kelasi yilgi paxtasini oldindan past narxga sotib, qarz olgan; hosil qarzni yopmagach, u yerini sotishga majbur bo‘lgan.
1880-yil noyabrida soliqlar to‘langan bo‘lsa-da, Xo‘jand uyezdi boshlig‘i qo‘shimcha yer solig‘ini e’lon qildi va odamlar uni bekor qilishni talab qildi.
Sinfda faoliyat

Vaqt chizig‘i tuzing: 1878, 1880, 1882, 1885, 1896. Har bir yil ostiga joy va asosiy sababni bir iborada yozing.

Mashq
1
1878-yilgi qo‘zg‘olonga kim boshchilik qilgan va u qayerda bo‘lgan?
2
1885-yilda Andijonda qaysi qo‘zg‘olon bo‘lgan va qo‘zg‘olonchilar kimlarga hujum qilgan?
3
Sudxo‘rlik dehqonlarni qanday ahvolga solgan?
4
Nima uchun Farg‘ona vodiysida norozilik ayniqsa kuchli bo‘lgan deb o‘ylaysiz? Oldingi mavzudagi ma’lumotdan foydalaning.