Xiva: qo‘zg‘olonlar, Yosh xivaliklar va xonlikning tugashi

Darslikka ko‘ra, XIX asrning 80-yillaridan Xivada dehqon uyushmalari paydo bo‘ldi; xon ularga qarshi Rossiya qo‘shinlarini chaqirdi, rahbarlar qatl etildi. 1902-yilda Matyoqub pishiq boshchiligida Xonqa, Hazorasp va Bog‘ot dehqonlari ko‘tarildi va qo‘zg‘olon yana Rossiya qo‘shinlari yordamida bostirildi. 1910–1911-yillar qurg‘oqchilik va hosilsizlik yili bo‘lib, aholi ocharchilikka uchradi, soliqlar oshdi. 1912-yilda Hazorasp va Xonqadagi qo‘zg‘olon keskin tus oldi: darslikka ko‘ra, qo‘zg‘olonchilar o‘qotar qurolga ega bo‘lib, Alieli va Toshhovuz oralig‘ida xonning 1000 kishilik saralangan qo‘shinini yengdi; qo‘zg‘olon Rossiya qo‘shinlari yordamida bostirildi. Dehqon harakatlari ta’sirida Yosh xivaliklar harakati paydo bo‘ldi (Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov va boshqalar); 1910-yilda Muhammad Rahimxon II vafotidan keyin taxtga o‘tirgan uning o‘g‘li Asfandiyorxon (1910–1918) «Islohotlar loyihasi»ni e’lon qildi, ammo keyin muxolifatga qarshi qattiq choralar ko‘rdi; 1913-yilda bosh vazir Islomxo‘ja davlat mablag‘ini o‘zlashtirishda ayblanib o‘ldirildi. 1917-yil fevraldan keyin Yosh xivaliklar xondan manifest imzolashni talab qildi: 1917-yil 5-aprelda (eski uslub bo‘yicha) u cheklangan konstitutsiyaviy monarxiya tuzishga rozi bo‘ldi. 26-aprelda Majlisning birinchi sessiyasi (30 xivalik va 7 turkman deputat) bo‘ldi, ammo ikki oy ichida konservativ kuchlar to‘ntarish qilib, uni tarqatib yubordi. 1918-yil yanvarda turkman sardori Junaidxon xonlikni egalladi. 1920-yil 2-fevralda to‘ntarish bo‘ldi va 27-aprelda Sovetlarning Butun Xiva qurultoyi Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tashkil topganini e’lon qildi.