ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Xiva: qo‘zg‘olonlar, Yosh xivaliklar va xonlikning tugashi

Darslar 35 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
35

Xiva xonligining tugatilishi

Darslik: 129–134-betlar
MaqsadXivadagi dehqon qo‘zg‘olonlarini, Yosh xivaliklar harakatini va 1917–1920-yillardagi voqealarni bayon qilish.
Yangi so‘zlar
manifest · written address of a government to the people, with the force of a lawkonservativ · supporter of the old order who opposes reformkonstitutsiyaviy monarxiya · monarchy in which the ruler’s power is limited by a constitution and councilsMajlis · assembly, a chamber of deputies
Tushuntirish

Darslikka ko‘ra, XIX asrning 80-yillaridan Xivada dehqon uyushmalari paydo bo‘ldi; xon ularga qarshi Rossiya qo‘shinlarini chaqirdi, rahbarlar qatl etildi. 1902-yilda Matyoqub pishiq boshchiligida Xonqa, Hazorasp va Bog‘ot dehqonlari ko‘tarildi va qo‘zg‘olon yana Rossiya qo‘shinlari yordamida bostirildi. 1910–1911-yillar qurg‘oqchilik va hosilsizlik yili bo‘lib, aholi ocharchilikka uchradi, soliqlar oshdi. 1912-yilda Hazorasp va Xonqadagi qo‘zg‘olon keskin tus oldi: darslikka ko‘ra, qo‘zg‘olonchilar o‘qotar qurolga ega bo‘lib, Alieli va Toshhovuz oralig‘ida xonning 1000 kishilik saralangan qo‘shinini yengdi; qo‘zg‘olon Rossiya qo‘shinlari yordamida bostirildi. Dehqon harakatlari ta’sirida Yosh xivaliklar harakati paydo bo‘ldi (Polvonniyoz hoji Yusupov, Bobooxun Salimov va boshqalar); 1910-yilda Muhammad Rahimxon II vafotidan keyin taxtga o‘tirgan uning o‘g‘li Asfandiyorxon (1910–1918) «Islohotlar loyihasi»ni e’lon qildi, ammo keyin muxolifatga qarshi qattiq choralar ko‘rdi; 1913-yilda bosh vazir Islomxo‘ja davlat mablag‘ini o‘zlashtirishda ayblanib o‘ldirildi. 1917-yil fevraldan keyin Yosh xivaliklar xondan manifest imzolashni talab qildi: 1917-yil 5-aprelda (eski uslub bo‘yicha) u cheklangan konstitutsiyaviy monarxiya tuzishga rozi bo‘ldi. 26-aprelda Majlisning birinchi sessiyasi (30 xivalik va 7 turkman deputat) bo‘ldi, ammo ikki oy ichida konservativ kuchlar to‘ntarish qilib, uni tarqatib yubordi. 1918-yil yanvarda turkman sardori Junaidxon xonlikni egalladi. 1920-yil 2-fevralda to‘ntarish bo‘ldi va 27-aprelda Sovetlarning Butun Xiva qurultoyi Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tashkil topganini e’lon qildi.

Asfandiyorxon 1910–19181902Matyoqub pishiq1912Hazorasp va Xonqa19175-aprel: manifest1920Xorazm XSR
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab jamoasi yangi qoidalar haqida ovoz berganda, avval kim qanday talab bilan chiqqanini yozib, keyin ularni ketma-ketlikda joyladi. Ketma-ketlik jarayonni tushunarli qildi.

Kim ishlatadi

Tarixchilar jarayonni bosqichlarga ajratadi, jamoat tashkilotlari talablarni tartibga soladi, jurnalistlar yangilanish jarayonini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘zgarish bo‘lgan bir holatni (masalan, sinf qoidasi) to‘rt bosqichda yozing: talab, muhokama, qaror, natija.

Namunalar
Xon o‘z qo‘shini yetmaganda Rossiya qo‘shinlariga tayangani uning mustaqilligi cheklanganini ko‘rsatadi.
Yosh xivaliklar harakatiga dehqonlar, hunarmandlar, savdogarlar va ziyolilar qo‘shilgan: bu uni Yosh buxoroliklardan farqlagan.
Sinfda faoliyat

Xiva uchun 1902, 1910, 1912, 1913, 1917, 1918, 1920 yillar vaqt chizig‘ini tuzing va har yilga bitta hodisa yozing.

Mashq
1
1902-yilgi qo‘zg‘olonga kim boshchilik qilgan va u qanday yakunlangan?
2
1917-yil aprelda xon qanday hujjatni imzoladi va Majlisda kimlar bor edi?
3
Xorazm Xalq Sovet Respublikasi qachon e’lon qilindi?
4
Nima uchun xon islohotlarni avval qabul qilib, keyin bekor qilishga urindi deb o‘ylaysiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat muammosi va jarayonHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →