Darslar 19 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
19
Milliy-ozodlik harakatlarining ahamiyati
Darslik: 73–74-betlar
MaqsadXIX asrning ikkinchi yarmidagi qo‘zg‘olonlarning umumiy xususiyatlari, ishtirokchilari va ahamiyatini baholash.
Yangi so‘zlar
milliy-ozodlik harakati · movement for national freedom and against foreign rulemustamlaka · colony, a territory ruled by another stateoqibat · consequence, resulttabaqa · social group or class
Tushuntirish
Darslikka ko‘ra, XIX asrning ikkinchi yarmidagi harakatlar o‘lkaning imperiya tomonidan bosib olinganini va mustamlaka sifatida arzon xomashyo bazasi, tayyor bozor va arzon ishchi kuchi sifatida ishlatilganini ko‘rsatdi. Ularning asosiy sabablari: soliq va majburiyatlarning og‘irligi, mahalliy amaldorlarning ma’muriyat xizmatida bo‘lishi, ko‘chirib keltirilganlarga yer berilishi, narxlarning oshishi, tibbiy xizmatning yo‘qligi. Qo‘zg‘olonlar ko‘pincha bir hududda bo‘lsa-da, ularning aks sadosi butun o‘lkaga yetgan. Ishtirokchilar turli tabaqalardan edi: dehqonlar, hunarmandlar, ulamolar, oqsoqollar, mingboshilar, qozilar va hatto ba’zi mulk egalari va savdogarlar. Qo‘zg‘olon rahbarlari sifatida darslikda Po‘latxon, Qurbonjon dodxoh, Yetimxon, Darvishxon va Muhammad Ali eshon tilga olinadi. Darslikka ko‘ra, hukumat xalqning erkinlik istagi so‘nmayotganini tushunib, ehtiyotkorroq siyosat yuritishga va qo‘zg‘olonlarning oldini olishga harakat qildi. Shu bilan birga, ma’muriyat nazorat va jazo choralarini ham kuchaytirdi. Tarixchilar bu harakatlarni baholaganda ularning ijtimoiy, iqtisodiy va dini-madaniy sabablarini birgalikda ko‘radilar.
Namunalar
Yetimxon boshchiligidagi 1878-yilgi Mingtepa qo‘zg‘olonidan keyin Andijonda (1885) ham, 1898-yilda ham chiqishlar bo‘lgan: bir joydagi voqea boshqa joylardagi kayfiyatga ta’sir qilgan.
Toshkent «Vabo isyoni»da mardikor va hunarmandlar, Andijon qo‘zg‘olonida esa eshon muridlari, mingboshi va dehqonlar ishtirok etgan.
Sinfda faoliyat
Jadval to‘ldiring: ustunlar — rahbar, sana, joy, sabab, oqibat. Qatorlar — Yetimxon, Darvishxon, «Vabo isyoni», Muhammad Ali eshon.
Mashq
1
Darslikka ko‘ra, qo‘zg‘olonlarda aholining qaysi tabaqalari ishtirok etgan?
Dehqonlar, hunarmandlar, ulamolar, oqsoqollar, mingboshilar, qozilar, ba’zi mulk egalari va savdogarlar.
2
Qo‘zg‘olonlar sabablaridan to‘rttasini sanang.
Og‘ir soliqlar, narxlarning oshishi, ko‘chirib keltirilganlarga yer berilishi, tibbiy xizmatning yo‘qligi (yoki amaldorlarning poraxo‘rligi).
3
1878, 1885, 1892 va 1898 yillarda qaysi harakatlar bo‘lgan?
1878 – Yetimxon (Mingtepa); 1885 – Darvishxon (Andijon); 1892 – Toshkent «Vabo isyoni»; 1898 – Andijon qo‘zg‘oloni.
4
Nima uchun bir hududdagi qo‘zg‘olonning “aks sadosi” butun o‘lkaga tarqalgan?
Sabablar (soliq, narx, nazorat) deyarli hamma joyda o‘xshash bo‘lgan, ishtirokchilar qochib borib boshqa joylarga xabar yetkazgan. (Erkin javob.)