XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlarida qoraqalpoqlarning hududiy joylashuvi va ijtimoiy hayoti
Darslikka ko‘ra, qoraqalpoqlar tarixan Ural va Volga bo‘ylarida, Orol atrofi hamda Sirdaryoning quyi oqimida yashagan; XIX asr boshlarida ular quyi Amudaryo havzasi va Orolning janubida o‘troqlasha boshladi. Qozoqlar va turkmanlar hujumlari tufayli ular Xiva xonligi fuqaroligiga o‘tgan. XIX asr o‘rtalarida soni taxminan 100 ming nafardan oshmagan. Ular urug‘larga bo‘lingan, yerdan jamoa bo‘lib foydalangan, urug‘ sug‘orish kanallarini qazish uchun mas’ul edi; chorva xususiy mulk bo‘lib, unga urug‘ tamg‘asi urilgan. Muhammad Rahimxon I «Qoraqalpoq ulusi»ni shakllantirgan va uni boshqarish uchun otaliq hamda beklarbegi tayinlangan. Xo‘jalikda dehqonchilik asosiy o‘rin egallay boshlagan, chorvachilik, baliqchilik va ovchilik ham muhim bo‘lgan; hunarmandchilikda namat, o‘ymakor eshiklar, gilam va kashta mashhur edi. «O‘n to‘rt urug‘» arislar orasida eng yirigi hisoblangan; urug‘ biylarini Xiva xonlari yorliq berib tayinlagan. Qoraqalpoqlar orasida qozi va biy sudlari bo‘lgan. «Qirqqiz» kabi dostonlarda mardlik, erksevarlik, Vatanga sadoqat va sof sevgi madh etilgan.
Qoraqalpoqlar xo‘jaligini besh bo‘limli doira diagrammasi shaklida chizing: dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik, ovchilik, hunarmandchilik. Har biriga bir misol yozing.