Birinchi jahon urushining boshlanishi va uning Turkistonga ta’siri
Birinchi jahon urushida Rossiya, Angliya va Fransiya Antanta ittifoqi tarkibida qatnashdi. Darslikka ko‘ra, urush Rossiya iqtisodiyotini og‘ir ahvolga solib qo‘ydi, podsho hukumati mustamlakalardan, jumladan Turkistondan ko‘proq foyda olishga va mahalliy aholidan arzon mehnat kuchi sifatida foydalanishga intildi. Safarbarlikda Turkiston aholisining yevropalik qismi 19–43 yoshda chaqirildi; hosil yig‘im paytiga to‘g‘ri kelgan bu chaqiruv ko‘chirib keltirilganlar oilalariga qiyinchilik tug‘dirdi. 1914-yilda Turkistonda «favqulodda muhofaza holati» e’lon qilindi: qoidani buzganlar 50 so‘mgacha jarima yoki 3 oygacha qamoq bilan jazolanadigan bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi qisqardi, temiryo‘l asosan harbiy yuklarni tashidi, oziq-ovqat tanqis bo‘lib, narxlar oshdi; urushning bir yilida soliqlar 50 foizga ko‘paydi, 1915-yildan paxtaga o‘zgarmas davlat narxi joriy etildi va u paxtakorlar xarajatini qoplay olmadi (darslikka ko‘ra). Front ortidagi ishlar uchun ishchi kuchi kerak bo‘lgach, 1916-yil 25-iyunda (eski uslub bo‘yicha; hozirgi kalendarda 8-iyul) imperator Nikolay II farmoni bilan Turkiston, Sibir va Kavkazdan 19–43 yoshdagi erkaklar front ortidagi xizmatga safarbar qilinishi boshlandi. Shu farmonga ko‘ra Sirdaryo viloyatidan 87 ming, Samarqanddan 38 ming, Farg‘onadan 50 ming kishi yuborilishi belgilandi.
Sabab–oqibat zanjiri tuzing: urush → xarajat va soliq oshishi → narxlar → norozilik → 1916-yil farmoni. Har bir bo‘g‘inga misol yozing.