ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · O‘zbekiston tarixi

Buxoro amirligi: boshqaruv, soliqlar va iqtisodiyot

Darslar 32 · 1 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
32

Buxoro amirligining davlat tuzumi va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

Darslik: 111–116-betlar
MaqsadBuxoro amirligining protektorat sharoitidagi boshqaruv tizimini, soliqlarini, Vose qo‘zg‘olonini va iqtisodiy hayotini tavsiflash.
Yangi so‘zlar
qo‘shbegi · the chief official of the emirate, head of the administrationxiroj · land tax paid from the harvestbek · governor of a province (beklik) appointed by the emirtranzit savdo · trade in which goods pass through a country on the way to another
Tushuntirish

1868-yilgi shartnoma Buxoro amirligini Rossiya protektoratiga aylantirdi: amir siyosiy mustaqillikdan mahrum bo‘ldi, lekin fuqarolari ustidan keng hokimiyatini saqladi. Uning siyosiy faoliyatini kuzatish uchun 1885-yilgi farmon asosida «Rossiya imperatorining siyosiy agentligi» (1886–1917) tuzildi. XIX asr oxirida amirlik aholisi taxminan 2 million kishi bo‘lgan. Davlatni qo‘shbegi boshqargan: u soliq yig‘imi, amaldorlar va beklar bilan yozishmalarga rahbarlik qilgan; devonbegi xazina va zakotni, bosh qozi diniy-sudlov ishlarini boshqargan. Amirlik bekliklarga bo‘lingan, beklarni amir tayinlagan. Darslikka ko‘ra, amir lashkari qoloq, yomon o‘qitilgan dehqonlardan iborat edi. Soliqni asosan aholining 90% ga yaqinini tashkil etgan dehqonlar to‘lagan; xiroj ayrim viloyatlarda hosilning 40–50% iga yetgan, qo‘shimcha yig‘imlar (kafsan, dorug‘ayi muzd, tanobona) ham bo‘lgan. 1885-yilda Baljuvon bekligida Vose rahnamoligida dehqonlar ko‘tarildi: ular o‘tgan kamhosil yillar uchun ham xiroj talab qilinishiga norozi edi; iyul oxirida amir lashkari bilan jang bo‘lib, qo‘zg‘olonchilar yengildi, Vose qatl etildi. 1888-yilda Ko‘lob, 1889-yil mayda Kalifda ham qo‘zg‘olon bo‘ldi. Hunarmandchilikda Buxoro gilam, namat, zardo‘zlik va zargarlik buyumlari mashhur edi. Savdo Rossiya, Afg‘oniston, Hindiston, Eron bilan bog‘langan; darslikka ko‘ra 1887-yilda (temiryo‘l qurilishi amirlik hududida 1886–1888-yillarda olib borilgan) amirlik orqali temiryo‘l o‘tkazilib, Yangi Buxoro (Kogon) stansiyasi qurildi, 1888-yildan rus qishloqlari paydo bo‘ldi.

Rossiya siyosiyagentligi:nazoratQo‘shbegi:soliq,amaldorlar,beklarDevonbegi:xazina, zakotBosh qozi:diniy-sudlovishlariBuxoro amiri(protektorat)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab to‘garagi o‘z faoliyatini o‘zi yuritdi, lekin xazinachi har hafta hisobni tashqi nazoratchiga ko‘rsatib turdi. To‘garak kundalik qarorlarni o‘zi qabul qildi, ammo tashqaridagi kishi oldida hisob berib turdi.

Kim ishlatadi

Auditorlar hisobni tekshiradi, nazoratchilar boshqalar bajaradigan ishni kuzatadi, rahbarlar egalariga hisobot beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir kishi hal qilib, boshqasi tekshiradigan qoidani o‘ylang va kim nima qilishini yozing.

Namunalar
Soliq to‘lash uchun dehqon savdogar yoki zamindor yerida arzimagan haq evaziga ishlashga majbur bo‘lgan: soliq yuki qaramlikni kuchaytirgan.
Rossiya va Afg‘oniston o‘rtasidagi savdo yo‘llari amirlik orqali o‘tgani tranzit savdodan foyda keltirgan.
Sinfda faoliyat

Buxoro amirligi boshqaruvini zanjir sifatida chizing: amir → qo‘shbegi → beklar → aminlar va oqsoqollar. Yoniga devonbegi va bosh qozi vazifalarini yozing.

Mashq
1
Qo‘shbegi, devonbegi va bosh qozi nimalarga mas’ul edi?
2
Vose qo‘zg‘oloni qachon va nima sababdan boshlandi?
3
1887-yilda amirlik hududida nima qurildi?
4
Protektorat bo‘lishi amirning hokimiyatiga qanday ta’sir qilgan? Ikki jihatini ayting.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi yangi mahsulotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →