Buxoro amirligiga qarshi urush va 1868-yilgi shartnoma
Darslar 8–9 · 2 ta dars · S. Tillaboyev, A. Zamonov. O‘zbekiston tarixi (XIX asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshlari), 9-sinf, 3-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2019
8
Buxoro amirligiga qarshi harbiy harakatlarning boshlanishi
Darslik: 29–31-betlar
Maqsad1866-yilda Buxoro amirligiga qarshi harbiy harakatlar qanday boshlanib, qaysi shaharlar egallanganini bayon qilish.
Yangi so‘zlar
qamal · siegetovon · indemnity, compensation paid after a warkazak · Cossack, a member of an irregular military force«Bo‘lib tashla, hukmronlik qil» · “divide and rule”
Tushuntirish
Toshkent egallangach, Rossiya hukumati xonliklarni birma-bir bosib olishni rejalashtirdi va ularning birlashmasligiga qaratilgan «Bo‘lib tashla, hukmronlik qil» tamoyiliga amal qildi. Toshkentdan Chernyayev chaqirib olinib, Turkiston viloyati gubernatori etib F. Romanovskiy tayinlandi; u Buxoro Rossiyaga qarshi urushga tayyorlanyapti degan bahona bilan yurishga ruxsat so‘radi. 1866-yil may oyida Erjar qishlog‘i yaqinida amir qo‘shinlari kuchlar teng bo‘lmagani sababli mag‘lub bo‘ldi. Shundan so‘ng Xo‘jand qal’asi qamal qilinib, to‘plardan o‘qqa tutildi va may oxirida egallandi; ko‘plab mudofaachilar va tinch aholi halok bo‘ldi. Orenburg general-gubernatori N. Krijanovskiy amirdan 100 ming rubl tovon talab qildi, muddat o‘tgach esa yurish davom ettirildi. 1866-yil kuzida O‘ratepa, 18-oktabrda (eski uslub bo‘yicha) esa Jizzax egallandi; Buxoro yordami kech keldi. 1864–1866-yillarda bosib olingan yerlardan Sirdaryo viloyati tashkil etildi.
Namunalar
Sabab-oqibat zanjiri: Toshkent egallandi → Buxoroga qarshi yurishga bahona izlandi → Erjar jangi (1866) → Xo‘jand, O‘ratepa, Jizzax egallandi → Sirdaryo viloyati tuzildi.
Darslikda keltirilgan raqamlar (masalan, Jizzaxdagi talafot 6 mingdan ortiq) manbalarga qarab farq qilishi mumkin; shuning uchun ularni «darslikka ko‘ra» deb ko‘rsatish to‘g‘ri.