☰ Mundarija · Ona tili

Ayiruv va inkor bog‘lovchili bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslar 14–15 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
15

Inkor bog‘lovchisi yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslik: 34-bet
MaqsadInkor bog‘lovchisi (na... na) yordamida bog‘langan qo‘shma gaplarni aniqlash.
Yangi so‘zlar
inkor bog‘lovchisi · negative conjunctionna... na · neither... norbo‘lishli shakl · affirmative forminkor ma’no · negative meaning
Tushuntirish

Inkor bog‘lovchisi «na... na» qismlarni bog‘laydi va har bir qismdagi harakat yoki holat yuz bermaganini ko‘rsatadi. Kesimda inkor qo‘shimchasi (-ma) bo‘lmasa ham, ya’ni fe’l tasdiq shaklida yoki «bor» so‘zi bilan kelsa ham, gap inkor ma’nosini beradi: «Na yomg‘ir to‘xtadi, na shamol tindi» – hech biri to‘xtamadi. Yozuvda takror qo‘llangan bog‘lovchidan oldin vergul qo‘yiladi. «Na... na» uyushiq bo‘laklarni ham bog‘laydi: «Na Ali, na Vali keldi» – bu sodda gap, chunki bitta kesim bor. Shuning uchun gapni tahlil qilishda kesimlar sonini sanash zarur.

Namunalar
Na yomg‘ir to‘xtadi, na shamol tindi. (qo‘shma gap: ikki kesim; mazmun – hech biri bo‘lmadi)
Na shaharda shovqin bor, na ko‘chada odam bor. (kesim «bor» bo‘lishli, ma’no esa inkor) / Na Ali, na Vali keldi. (sodda gap – uyushiq ega)
Sinfda faoliyat

«Na... na» o‘yini: o‘qituvchi «Na bugun ...» deb boshlaydi, o‘quvchilar davom ettiradi va gap turini (sodda/qo‘shma) aytadi.

Mashq
1
Inkor bog‘lovchisini ayting.
2
«Na yomg‘ir yog‘di, na qor tushdi» gapi qanday turdagi gap?
3
«Na Ali, na Vali keldi» qaysi gap? Sababini ayting.
4
Kesim bo‘lishli bo‘lsa-da, nega mazmun inkor bo‘ladi?