Biriktiruv bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Biriktiruv bog‘lovchilari – va va hamda – qo‘shma gapning payt yoki sabab-natija munosabatida bo‘lgan qismlarini bog‘laydi. Voqealar ketma-ket yoki bir vaqtda ro‘y berishi mumkin: «Eshik ochildi va xona yorishdi». Sabab-natija munosabati bo‘lsa, ikkinchi qism oldidan «natijada» so‘zini qo‘yish mumkin: «Shamol kuchaydi va (natijada) derazalar taqilladi». Ba’zan -u (-yu) va -da yuklamalari ham biriktiruv bog‘lovchisi vazifasini bajaradi: «Yomg‘ir tindi-yu, quyosh yana charaqladi». Eslang: «va» uyushiq bo‘laklarni ham bog‘laydi, shuning uchun uni qo‘shma gapdan ajratish uchun kesimlarni sanash kerak. Biriktiruv bog‘lovchili qismlar orasida odatda vergul qo‘yilmaydi, -u (-yu), -da dan keyin esa vergul qo‘yiladi.
| Bog‘lovchi | Munosabat | Misol |
|---|---|---|
| va, hamda | ketma-ketlik, bir vaqtlilik | Tun oshdi va ko‘cha jimib qoldi. |
| -u (-yu), -da | tez ketma-ketlik | Quyosh chiqdi-yu, tuman tarqaldi. |
Hikoyachi do‘stlariga voqeani tartib bilan aytadi: avval bir hodisa, keyin ikkinchisi, oxirida natija. «Va» so‘zi voqealarni zanjirdek tizadi va tinglovchi ketma-ketlikni yo‘qotmaydi.
Radio xabarchilari, kundalik yuritadiganlar va hikoyachilar voqealar tartibini «va», «hamda» kabi so‘zlar bilan tizadi.
Bugun ertalabdan hozirgacha bo‘lgan uch voqeani «va» bilan zanjirdek ayting.
«Va – bog‘lovchimi?»: o‘qituvchi «va» qatnashgan gaplar o‘qiydi; o‘quvchilar «qo‘shma» yoki «sodda» kartochkasini ko‘taradi.