ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘langan qo‘shma gap. Biriktiruv bog‘lovchilari

Darslar 11–12 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
12

Biriktiruv bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar

Darslik: 28-bet
MaqsadBiriktiruv bog‘lovchilari (va, hamda) va -u (-yu), -da yuklamalari bilan bog‘langan qo‘shma gaplarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
biriktiruv bog‘lovchisi · copulative conjunctionbir vaqtlilik · simultaneitysabab-natija · reason-resultnatijada · as a result
Tushuntirish

Biriktiruv bog‘lovchilari – va va hamda – qo‘shma gapning payt yoki sabab-natija munosabatida bo‘lgan qismlarini bog‘laydi. Voqealar ketma-ket yoki bir vaqtda ro‘y berishi mumkin: «Eshik ochildi va xona yorishdi». Sabab-natija munosabati bo‘lsa, ikkinchi qism oldidan «natijada» so‘zini qo‘yish mumkin: «Shamol kuchaydi va (natijada) derazalar taqilladi». Ba’zan -u (-yu) va -da yuklamalari ham biriktiruv bog‘lovchisi vazifasini bajaradi: «Yomg‘ir tindi-yu, quyosh yana charaqladi». Eslang: «va» uyushiq bo‘laklarni ham bog‘laydi, shuning uchun uni qo‘shma gapdan ajratish uchun kesimlarni sanash kerak. Biriktiruv bog‘lovchili qismlar orasida odatda vergul qo‘yilmaydi, -u (-yu), -da dan keyin esa vergul qo‘yiladi.

Bog‘lovchiMunosabatMisol
va, hamdaketma-ketlik, bir vaqtlilikTun oshdi va ko‘cha jimib qoldi.
-u (-yu), -datez ketma-ketlikQuyosh chiqdi-yu, tuman tarqaldi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hikoyachi do‘stlariga voqeani tartib bilan aytadi: avval bir hodisa, keyin ikkinchisi, oxirida natija. «Va» so‘zi voqealarni zanjirdek tizadi va tinglovchi ketma-ketlikni yo‘qotmaydi.

Kim ishlatadi

Radio xabarchilari, kundalik yuritadiganlar va hikoyachilar voqealar tartibini «va», «hamda» kabi so‘zlar bilan tizadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun ertalabdan hozirgacha bo‘lgan uch voqeani «va» bilan zanjirdek ayting.

Namunalar
Tun yarmidan oshdi va ko‘cha jimib qoldi. (ketma-ketlik; kesimlar: oshdi, jimib qoldi; ikki ega: tun, ko‘cha)
Yomg‘ir tindi-yu, quyosh yana charaqladi. (-yu: ketma-ketlik; undan keyin vergul) Taqqoslang: Ali va Vali keldi – bu sodda gap (uyushiq ega).
Sinfda faoliyat

«Va – bog‘lovchimi?»: o‘qituvchi «va» qatnashgan gaplar o‘qiydi; o‘quvchilar «qo‘shma» yoki «sodda» kartochkasini ko‘taradi.

Mashq
1
Biriktiruv bog‘lovchilari qanday munosabatdagi qismlarni bog‘laydi?
2
«Shamol kuchaydi va derazalar taqilladi» gapida «natijada» so‘zini qayerga qo‘yish mumkin?
3
«Ali va Vali bog‘da ishladi» gapi qo‘shma gapmi? Asoslang.
Ali va Vali bog‘da ishladi .
4
Nima uchun «-yu» yuklamasidan keyin vergul qo‘yiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi partiya tekshiruviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →