Darslar 11–12 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
12
Biriktiruv bog‘lovchilari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar
Darslik: 28-bet
MaqsadBiriktiruv bog‘lovchilari (va, hamda) va -u (-yu), -da yuklamalari bilan bog‘langan qo‘shma gaplarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
biriktiruv bog‘lovchisi · copulative conjunctionbir vaqtlilik · simultaneitysabab-natija · reason-resultnatijada · as a result
Tushuntirish
Biriktiruv bog‘lovchilari – va va hamda – qo‘shma gapning payt yoki sabab-natija munosabatida bo‘lgan qismlarini bog‘laydi. Voqealar ketma-ket yoki bir vaqtda ro‘y berishi mumkin: «Eshik ochildi va xona yorishdi». Sabab-natija munosabati bo‘lsa, ikkinchi qism oldidan «natijada» so‘zini qo‘yish mumkin: «Shamol kuchaydi va (natijada) derazalar taqilladi». Ba’zan -u (-yu) va -da yuklamalari ham biriktiruv bog‘lovchisi vazifasini bajaradi: «Yomg‘ir tindi-yu, quyosh yana charaqladi». Eslang: «va» uyushiq bo‘laklarni ham bog‘laydi, shuning uchun uni qo‘shma gapdan ajratish uchun kesimlarni sanash kerak. Biriktiruv bog‘lovchili qismlar orasida odatda vergul qo‘yilmaydi, -u (-yu), -da dan keyin esa vergul qo‘yiladi.
Namunalar
Tun yarmidan oshdi va ko‘cha jimib qoldi. (ketma-ketlik; kesimlar: oshdi, jimib qoldi; ikki ega: tun, ko‘cha)
Yomg‘ir tindi-yu, quyosh yana charaqladi. (-yu: ketma-ketlik; undan keyin vergul) Taqqoslang: Ali va Vali keldi – bu sodda gap (uyushiq ega).
Sinfda faoliyat
«Va – bog‘lovchimi?»: o‘qituvchi «va» qatnashgan gaplar o‘qiydi; o‘quvchilar «qo‘shma» yoki «sodda» kartochkasini ko‘taradi.
Mashq
1
Biriktiruv bog‘lovchilari qanday munosabatdagi qismlarni bog‘laydi?
Payt (bir vaqtlilik, ketma-ketlik) va sabab-natija munosabatidagi qismlarni.