Darslar 52–53 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
53
Ikki nuqta va nuqtali vergulning ishlatilishi
Darslik: 106–107-betlar
MaqsadIkki nuqta va nuqtali vergulning ishlatilish o‘rinlarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
ikki nuqta · colonnuqtali vergul · semicolonumumlashtiruvchi so‘z · generalizing wordro‘yxat · list
Tushuntirish
Ikki nuqta uch asosiy joyda keladi: bog‘lovchisiz qo‘shma gapda ikkinchi qism birinchisini ochib, izohlab bersa, ko‘chirma gapdan oldin kelgan muallif gapidan keyin hamda uyushiq bo‘laklardan oldin kelgan umumlashtiruvchi so‘zdan keyin qo‘yiladi. Ro‘yxatdan oldin ham ikki nuqta bo‘ladi: «Sumkamda uchta narsa bor: daftar, qalam, kitob». Nuqtali vergul bog‘lovchisiz qo‘shma gap tarkibidagi sodda gaplar mazmunan tugal fikrni anglatib, bir-biriga uncha yaqin bo‘lmaganda, ulardagi voqealar qiyoslanganda yoki uyushiq bo‘laklar guruhlanib, o‘zaro vergullar bilan ajratilganda ishlatiladi. Ro‘yxat bandlari alohida satrdan berilsa, bandlar oxirida nuqtali vergul, oxirgisida nuqta qo‘yiladi.
Namunalar
Kutubxonaga bormadim: vaqtim yo‘q edi. / Ustoz so‘radi: «Kim tayyor?» / Hamma narsa: qalam, daftar, kitob – joyida.
Ertalab havo bulutli, yomg‘irli edi; tushdan keyin esa quyosh chiqdi, osmon ochildi. / Ro‘yxat: 1) mashq qilish; 2) kitob o‘qish; 3) erta uxlash.
Sinfda faoliyat
«Ikki nuqta yoki nuqtali vergul?»: o‘qituvchi gap o‘qiydi; o‘quvchilar «:» yoki «;» kartochkasini ko‘taradi.
Mashq
1
Ikki nuqta qaysi o‘rinlarda qo‘yiladi?
Izohlovchi bog‘lovchisiz gap qismlari orasida, ko‘chirma gapdan oldingi muallif gapidan keyin, umumlashtiruvchi so‘zdan keyin.
2
Tinish belgisini qo‘ying: «Menda bitta qoida bor ish vaqtida bajarilsin»
Menda bitta qoida bor: ish vaqtida bajarilsin.
3
Nuqtali vergul qo‘yilgan gap tuzing.
Masalan: Yozda dalada g‘alla, arpa o‘riladi; kuzda esa paxta, sabzavot yig‘iladi.
4
Nima uchun ro‘yxat oldidan ikki nuqta qo‘yiladi?
Chunki oldingi qism umumlashtiradi, ro‘yxat esa uni davom ettirib izohlaydi.