Darslar 48–49 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
49
Matn va gap
Darslik: 97–98-betlar
MaqsadMatn tarkibidagi gaplarning bog‘lanish vositalarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
mavzu birligi · unity of themetakror · repetitionma’nodosh so‘z · synonymbog‘lanish vositasi · linking means
Tushuntirish
Matnda sodda gaplar ham, qo‘shma gaplar ham qatnashishi mumkin; muhimi, har bir gap oldingisining fikrini davom ettiradi. Gaplar orasidagi bu aloqa ko‘zga ko‘rinadigan til vositalari orqali ifodalanadi. Birinchidan, olmosh (u, bu, shu) oldingi gapdagi ot o‘rnida keladi. Ikkinchidan, muhim so‘z takror qo‘llanadi yoki ma’nodosh so‘z bilan almashtiriladi. Uchinchidan, bog‘lovchilar va kirish so‘zlar (ammo, shuning uchun, demak, masalan) gaplar orasidagi munosabatni ko‘rsatadi. To‘rtinchidan, gaplarning tartibi – voqealar yoki fikrlarning mantiqiy izchilligi – ham matnni yaxlit qiladi. Matnning barcha gaplari bitta mavzuga bo‘ysunadi.
Namunalar
Quyosh chiqdi. U olamni nur bilan to‘ldirdi. («U» – oldingi gapdagi «quyosh» o‘rnida; olmosh bilan bog‘lanish.)
Kitob – bilim manbai. Demak, kitob o‘qigan kishi ko‘p biladi. Masalan, tarix kitoblari o‘tmishni tushuntiradi. (Demak, masalan – kirish so‘zlar bilan bog‘lanish.)
Sinfda faoliyat
«Bog‘lovchi izlash»: guruhlar matndan olmosh, takror, ma’nodosh so‘z va bog‘lovchi vositalarni topib, har birini boshqa rangda belgilaydi.
Mashq
1
Matn tarkibidagi gaplar qanday vositalar bilan bog‘lanadi?
Olmosh, takror yoki ma’nodosh so‘z, bog‘lovchi va kirish so‘zlar, mantiqiy tartib bilan.
2
«Bahor keldi. U dalalarni ko‘kartirdi» gapida bog‘lovchi vositani toping.
«U» olmoshi oldingi gapdagi «bahor» o‘rnida keladi.
3
Ikki gapni «demak» bilan bog‘lab, mini-matn tuzing.
Masalan: Yomg‘ir to‘xtamadi. Demak, sayr bo‘lmaydi.
4
Nima uchun matndagi barcha gaplar bitta mavzuga bo‘ysunishi kerak?
Chunki mavzu birligi bo‘lmasa, gaplar to‘plami matn bo‘lib qolmaydi.