Matn va gap
Matnda sodda gaplar ham, qo‘shma gaplar ham qatnashishi mumkin; muhimi, har bir gap oldingisining fikrini davom ettiradi. Gaplar orasidagi bu aloqa ko‘zga ko‘rinadigan til vositalari orqali ifodalanadi. Birinchidan, olmosh (u, bu, shu) oldingi gapdagi ot o‘rnida keladi. Ikkinchidan, muhim so‘z takror qo‘llanadi yoki ma’nodosh so‘z bilan almashtiriladi. Uchinchidan, bog‘lovchilar va kirish so‘zlar (ammo, shuning uchun, demak, masalan) gaplar orasidagi munosabatni ko‘rsatadi. To‘rtinchidan, gaplarning tartibi – voqealar yoki fikrlarning mantiqiy izchilligi – ham matnni yaxlit qiladi. Matnning barcha gaplari bitta mavzuga bo‘ysunadi.
| Vosita | Misol |
|---|---|
| olmosh | Daryo toshdi. U ko‘prikka yetdi. |
| takror | Kitob o‘qidim. Kitob menga yo‘l ko‘rsatdi. |
| bog‘lovchi, kirish so‘z | Yomg‘ir tinmadi. Shuning uchun uyda qoldik. |
| mantiqiy tartib | voqealar ketma-ket |
Uzun matn o‘qiyotgan o‘quvchi gaplarni bog‘lovchi so‘zlarga, masalan olmoshlar va kirish so‘zlarga qarab, fikr qanday davom etganini kuzatadi. Gaplar bir-biriga bog‘liq bo‘lgani uchun matn bir butun bo‘lib o‘qiladi.
Muharrirlar, tarjimonlar va yozuvchilar gaplar o‘rtasidagi bog‘lanishni tekshirib, matn izchilligini ta’minlaydi.
Bugun o‘qigan ikki ketma-ket gapni oling va ularni bog‘lab turgan so‘zni toping.
«Bog‘lovchi izlash»: guruhlar matndan olmosh, takror, ma’nodosh so‘z va bog‘lovchi vositalarni topib, har birini boshqa rangda belgilaydi.