ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Muhokama matni va matn bilan gap aloqasi

Darslar 48–49 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
49

Matn va gap

Darslik: 97–98-betlar
MaqsadMatn tarkibidagi gaplarning bog‘lanish vositalarini aniqlash.
Yangi so‘zlar
mavzu birligi · unity of themetakror · repetitionma’nodosh so‘z · synonymbog‘lanish vositasi · linking means
Tushuntirish

Matnda sodda gaplar ham, qo‘shma gaplar ham qatnashishi mumkin; muhimi, har bir gap oldingisining fikrini davom ettiradi. Gaplar orasidagi bu aloqa ko‘zga ko‘rinadigan til vositalari orqali ifodalanadi. Birinchidan, olmosh (u, bu, shu) oldingi gapdagi ot o‘rnida keladi. Ikkinchidan, muhim so‘z takror qo‘llanadi yoki ma’nodosh so‘z bilan almashtiriladi. Uchinchidan, bog‘lovchilar va kirish so‘zlar (ammo, shuning uchun, demak, masalan) gaplar orasidagi munosabatni ko‘rsatadi. To‘rtinchidan, gaplarning tartibi – voqealar yoki fikrlarning mantiqiy izchilligi – ham matnni yaxlit qiladi. Matnning barcha gaplari bitta mavzuga bo‘ysunadi.

VositaMisol
olmoshDaryo toshdi. U ko‘prikka yetdi.
takrorKitob o‘qidim. Kitob menga yo‘l ko‘rsatdi.
bog‘lovchi, kirish so‘zYomg‘ir tinmadi. Shuning uchun uyda qoldik.
mantiqiy tartibvoqealar ketma-ket
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Uzun matn o‘qiyotgan o‘quvchi gaplarni bog‘lovchi so‘zlarga, masalan olmoshlar va kirish so‘zlarga qarab, fikr qanday davom etganini kuzatadi. Gaplar bir-biriga bog‘liq bo‘lgani uchun matn bir butun bo‘lib o‘qiladi.

Kim ishlatadi

Muharrirlar, tarjimonlar va yozuvchilar gaplar o‘rtasidagi bog‘lanishni tekshirib, matn izchilligini ta’minlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun o‘qigan ikki ketma-ket gapni oling va ularni bog‘lab turgan so‘zni toping.

Namunalar
Quyosh chiqdi. U olamni nur bilan to‘ldirdi. («U» – oldingi gapdagi «quyosh» o‘rnida; olmosh bilan bog‘lanish.)
Kitob – bilim manbai. Demak, kitob o‘qigan kishi ko‘p biladi. Masalan, tarix kitoblari o‘tmishni tushuntiradi. (Demak, masalan – kirish so‘zlar bilan bog‘lanish.)
Sinfda faoliyat

«Bog‘lovchi izlash»: guruhlar matndan olmosh, takror, ma’nodosh so‘z va bog‘lovchi vositalarni topib, har birini boshqa rangda belgilaydi.

Mashq
1
Matn tarkibidagi gaplar qanday vositalar bilan bog‘lanadi?
2
«Bahor keldi. U dalalarni ko‘kartirdi» gapida bog‘lovchi vositani toping.
3
Ikki gapni «demak» bilan bog‘lab, mini-matn tuzing.
4
Nima uchun matndagi barcha gaplar bitta mavzuga bo‘ysunishi kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmarka stendiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →