ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Ona tili

Matn va uning turlari: hikoya va tasviriy matn

Darslar 46–47 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
47

Tasviriy matn

Darslik: 92–94-betlar
MaqsadTasviriy matnni hikoya matnidan farqlash va o‘zi tasviriy matn tuzish.
Yangi so‘zlar
tasviriy matn · descriptive textbelgi · featureo‘xshatish · similesifatlash · epithet
Tushuntirish

Tasviriy matnda muallif biror narsa, joy, shaxs yoki holatni so‘z bilan «chizib» beradi, ya’ni uning ko‘rinishini ta’riflaydi. Hikoya matni nima bo‘lganini aytsa, tasviriy matn narsa qanday ekanini ko‘rsatadi: rangi, shakli, hajmi, hidi, tovushi. Shuning uchun unda sifatlar, o‘xshatish va sifatlashlar ko‘p, fe’llar esa kam bo‘ladi. Tasvirda uyushiq bo‘laklar keng qo‘llanadi, chunki ular belgilarni ketma-ket sanashga yordam beradi. Tasviriy matn so‘zlashuv, badiiy va boshqa nutq shakllarida uchraydi. Yaxshi tasvir uchun avval kuzatamiz, so‘ng eng muhim belgilarni tanlaymiz va ularni tartib bilan yozamiz: umumiy ko‘rinishdan tafsilotlarga o‘tamiz.

HikoyaTasviriy
nima bo‘ldi? voqealar tartibiqanday? belgilar, ko‘rinish
fe’llar ko‘psifat, o‘xshatish ko‘p
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Joyni tasvirlayotgan o‘quvchi rang, shakl va ovozni aytadi: tinglovchi o‘sha joyni ko‘rmay turib ko‘z oldiga keltiradi. Hikoya esa bu joyda nima bo‘lganini aytadi.

Kim ishlatadi

Yozuvchilar, qo‘llanma tuzuvchilari va yo‘riqchilar joy yoki narsani aniq tasvirlaydi, shunda uni tanib olish oson.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun ko‘rgan bir narsani rang, shakl va ovozi bilan tasvirlab ko‘ring.

Namunalar
Mini-tasvir: «Maktab bog‘i». Maktab hovlisining chetida past, quyuq, yam-yashil bog‘ bor. Daraxtlarning shoxlari bir-biriga chirmashib, soyalovchi gumbaz hosil qiladi. Tong paytida barglar shudring bilan yaltiraydi, havo esa yangi kesilgan o‘t hidiga to‘ladi.
Taqqoslash: «U bog‘ga kirdi, o‘tirdi, dam oldi» – hikoya (harakat). «Bog‘ serdaraxt, soyali, sokin» – tasvir (belgi).
Sinfda faoliyat

«Ko‘z bilan chizamiz»: o‘quvchilar sinf xonasidagi bir narsani 4–5 gap bilan tasvirlaydi; sinfdoshlari nima tasvirlanganini topadi.

Mashq
1
Tasviriy matn nimani ko‘rsatadi?
2
Mini-tasvirdan ikkita sifatlash toping.
3
O‘z xonangizdagi stolni 3 gapda tasvirlang.
4
Nima uchun tasvirda sifatlar ko‘p, fe’llar kam?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi yangi mahsulotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →