Darslar 46–47 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
47
Tasviriy matn
Darslik: 92–94-betlar
MaqsadTasviriy matnni hikoya matnidan farqlash va o‘zi tasviriy matn tuzish.
Yangi so‘zlar
tasviriy matn · descriptive textbelgi · featureo‘xshatish · similesifatlash · epithet
Tushuntirish
Tasviriy matnda muallif biror narsa, joy, shaxs yoki holatni so‘z bilan «chizib» beradi, ya’ni uning ko‘rinishini ta’riflaydi. Hikoya matni nima bo‘lganini aytsa, tasviriy matn narsa qanday ekanini ko‘rsatadi: rangi, shakli, hajmi, hidi, tovushi. Shuning uchun unda sifatlar, o‘xshatish va sifatlashlar ko‘p, fe’llar esa kam bo‘ladi. Tasvirda uyushiq bo‘laklar keng qo‘llanadi, chunki ular belgilarni ketma-ket sanashga yordam beradi. Tasviriy matn so‘zlashuv, badiiy va boshqa nutq shakllarida uchraydi. Yaxshi tasvir uchun avval kuzatamiz, so‘ng eng muhim belgilarni tanlaymiz va ularni tartib bilan yozamiz: umumiy ko‘rinishdan tafsilotlarga o‘tamiz.
Namunalar
Mini-tasvir: «Maktab bog‘i». Maktab hovlisining chetida past, quyuq, yam-yashil bog‘ bor. Daraxtlarning shoxlari bir-biriga chirmashib, soyalovchi gumbaz hosil qiladi. Tong paytida barglar shudring bilan yaltiraydi, havo esa yangi kesilgan o‘t hidiga to‘ladi.
Taqqoslash: «U bog‘ga kirdi, o‘tirdi, dam oldi» – hikoya (harakat). «Bog‘ serdaraxt, soyali, sokin» – tasvir (belgi).
Sinfda faoliyat
«Ko‘z bilan chizamiz»: o‘quvchilar sinf xonasidagi bir narsani 4–5 gap bilan tasvirlaydi; sinfdoshlari nima tasvirlanganini topadi.
Mashq
1
Tasviriy matn nimani ko‘rsatadi?
Narsa, shaxs yoki voqeaning belgilarini: qanday ekanini.
2
Mini-tasvirdan ikkita sifatlash toping.
Masalan: yam-yashil bog‘, soyalovchi gumbaz.
3
O‘z xonangizdagi stolni 3 gapda tasvirlang.
Javob erkin: rangi, shakli, o‘lchami, ustidagi buyumlar bo‘lishi kerak.
4
Nima uchun tasvirda sifatlar ko‘p, fe’llar kam?
Chunki tasvir harakatni emas, belgilarni ko‘rsatadi.