45
Matn va lug‘at ustida ishlash
Darslik: 88–89-betlar
MaqsadMatn va lug‘at ustida ishlash: ko‘chirma gapli matnni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
hikmat · wisdom, maximnasihat · adviceodob · good mannersibora · idiom, expression
Tushuntirish
Ko‘chirma gapli matnda har bir ko‘chirma gapni, uni kim aytganini va qanday tinish belgisi qo‘llanganini aniqlaymiz. Matn dialog ko‘rinishida bo‘lsa, har bir qatorning boshidagi tire so‘zlovchi almashganini ko‘rsatadi. Muallif gapi voqea tasviri, so‘zlovchining holati va ovozi haqida ma’lumot beradi: jilmayib dedi, ohista so‘radi. Lug‘atda yangi so‘zlar bilan ishlaymiz: «hikmat» – chuqur ma’noli dono so‘z, «nasihat» – yaxshi yo‘lga undovchi so‘z, «odob» – ezgu xulq qoidalari, «ibora» – tayyor holda ishlatiladigan turg‘un birikma. Matnning g‘oyasini ayting va bir ko‘chirma gapni o‘zlashtirma gap shaklida qayta yozing.
Namunalar
Mini-matn: «Nasihat». Bobom ohista dedi: «Nasihat – ko‘rsatilgan yo‘l, uni tinglagan adashmaydi». Men so‘radim: «Odob qanday o‘rganiladi?» Bobom javob berdi: «Kattalardan o‘rnak olib, kichiklarga mehribon bo‘l».
Tahlil: ikkinchi gap – M: «K?»; birinchi va uchinchi – M: «K». O‘zlashtirma: Men odob qanday o‘rganilishini so‘radim.
Sinfda faoliyat
«Ovozli o‘qish»: o‘quvchilar matnni rollar bo‘yicha o‘qiydi (muallif, bobo, nabira), ohangni gapning turiga moslaydi.
Mashq
1
Matndagi so‘roq ko‘chirma gapni toping.
«Odob qanday o‘rganiladi?»
2
Ikkinchi gapning qolipini yozing.
M: «K?»
3
«Hikmat» so‘zi bilan gap tuzing.
Masalan: Maqol – xalq hikmatining ifodasi.
4
Matnning g‘oyasi nima va uni qanday dalillaysiz?
Nasihatni tinglash va kattalardan o‘rnak olish yaxshi odobga olib keladi; bobo nasihati buni ko‘rsatadi.