Bir xil so‘roqqa javob bo‘ladigan, gapda bir xil vazifa bajaradigan va bir bo‘lakka bog‘lanadigan bo‘laklar uyushiq bo‘laklar deyiladi. Ular sanash ohangi bilan aytiladi va bir-biridan vergul bilan ajratiladi; ba’zan teng bog‘lovchilar (va, yoki, ammo) bilan ham bog‘lanadi. Uyushiq bo‘laklardan oldin umumlashtiruvchi so‘z kelsa, undan keyin ikki nuqta qo‘yiladi (gap ulardan keyin davom etsa, uyushiq bo‘laklardan so‘ng tire ham qo‘yiladi); umumlashtiruvchi so‘z keyin kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi. Ajratilgan bo‘laklar esa ma’nosini ta’kidlash yoki izohlash uchun ajratib ko‘rsatilgan aniqlovchi, hol, to‘ldiruvchi bo‘ladi va ular vergul yoki tire bilan ajratiladi. Uyushiq bo‘laklar bir-biriga tobe emas, teng huquqli bo‘ladi.
Namunalar
Bog‘da olma, anor, uzum – barcha mevalar pishgan. (uyushiq ega: olma, anor, uzum; keyin umumlashtiruvchi so‘z «barcha mevalar» – oldidan tire)
Bog‘da barcha mevalar: olma, anor, uzum – pishgan. (umumlashtiruvchi so‘z oldin – undan keyin ikki nuqta; gap uyushiq bo‘laklardan keyin davom etgani uchun ulardan so‘ng tire)
Sinfda faoliyat
«Sanash zanjiri»: har bir o‘quvchi oldingi aytilgan bo‘lakka yangi uyushiq bo‘lak qo‘shib, gapni cho‘zib boradi; doskada tinish belgilari qo‘yiladi.
Mashq
1
Uyushiq bo‘laklar deb qanday bo‘laklarga aytiladi?
Bir xil so‘roqqa javob bo‘ladigan, bir xil vazifadagi, bir bo‘lakka bog‘lanuvchi bo‘laklarga.
2
«Maktabimizda matematika, fizika va kimyo o‘qitiladi» gapidagi uyushiq bo‘laklarni toping.
Matematika, fizika, kimyo (uyushiq ega).
3
Tinish belgisini qo‘ying: «Dalada paxta g‘alla sabzavot yetishtiriladi».
Dalada paxta, g‘alla, sabzavot yetishtiriladi.
4
Umumlashtiruvchi so‘z keyin kelsa nima uchun oldidan tire qo‘yiladi?
Chunki tire sanalgan bo‘laklarni umumlashtiruvchi so‘zdan ajratadi va ma’noni jamlaydi.