30
Mustahkamlash
Darslik: 61-bet
MaqsadErgashgan qo‘shma gaplar bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
sabab · reasonmaqsad · purposeshart · conditionnisbatlanish · correlation
Tushuntirish
Ergashgan qo‘shma gap doimo ikki qismdan – bosh va ergash gapdan iborat. Ergash gapni bosh gapga ergashtiruvchi bog‘lovchilar (agar, chunki, toki), ko‘makchili qurilmalar (shuning uchun, shu sababli, shu tufayli), -ki yuklamasi, nisbiy so‘zlar, deb so‘zi va shart mayli bog‘laydi. Sabab va maqsad ergash gaplari odatda bosh gapdan keyin, shart ergash gapi esa oldin keladi; ko‘makchili qurilmali sabab ergash gap ham oldin turadi. Tinish belgisi: ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. Tahlilda avval bosh va ergash gapni topamiz, so‘ng vositani va ma’noni aytamiz.
Namunalar
Tahlil: Agar erta tursang, ishlarga ulgurasan. → shart (agar, -sa), ergash gap oldin. Kitob o‘qidim, chunki imtihon yaqin edi. → sabab (chunki), ergash gap keyin.
Kim erta turib mashq qilsa, o‘sha tetik bo‘ladi. → nisbiy so‘zlar (kim – o‘sha), ega ergash gap. Shuni bilingki, vaqt qimmat. → -ki.
Sinfda faoliyat
«Vosita sinovi»: o‘qituvchi gap aytadi, o‘quvchilar bog‘lovchi vositani beshta kartochkadan (bog‘lovchi, qurilma, -ki, nisbiy so‘z, deb) tanlaydi.
Mashq
1
Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalarni ayting.
Ergashtiruvchi bog‘lovchilar, ko‘makchili qurilmalar, -ki, nisbiy so‘zlar, deb va shart mayli.
2
«Yaxshi tayyorlansang, o‘tasan» gapini tahlil qiling.
Ergash gap: Yaxshi tayyorlansang (shart; -sa); bosh gap: o‘tasan.
3
«Charchadim, shuning uchun erta yotdim» gapini «chunki» li shaklga aylantiring.
Erta yotdim, chunki charchadim.
4
Nima uchun shart ergash gapi odatda bosh gapdan oldin keladi?
Chunki shart avval aytiladi, natija esa keyin.