Ergashgan qo‘shma gaplarni mustahkamlash va matn bilan ishlash
Darslar 29–30 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
30
Mustahkamlash
Darslik: 61-bet
MaqsadErgashgan qo‘shma gaplar bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash.
Yangi so‘zlar
sabab · reasonmaqsad · purposeshart · conditionnisbatlanish · correlation
Tushuntirish
Ergashgan qo‘shma gap doimo ikki qismdan – bosh va ergash gapdan iborat. Ergash gapni bosh gapga ergashtiruvchi bog‘lovchilar (agar, chunki, toki), ko‘makchili qurilmalar (shuning uchun, shu sababli, shu tufayli), -ki yuklamasi, nisbiy so‘zlar, deb so‘zi va shart mayli bog‘laydi. Sabab va maqsad ergash gaplari odatda bosh gapdan keyin, shart ergash gapi esa oldin keladi; ko‘makchili qurilmali sabab ergash gap ham oldin turadi. Tinish belgisi: ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi. Tahlilda avval bosh va ergash gapni topamiz, so‘ng vositani va ma’noni aytamiz.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
O‘quvchi yozma ishida bir fikrni besh xil bog‘lash usuli bilan ifodalay oladi va shu tufayli uslubi bir xil bo‘lib qolmaydi. Ustoz bunday matnni ravon deb topadi.
Kim ishlatadi
Yozuvchilar, tahrirchilar va nutq so‘zlovchilar uslubni boyitish uchun turli bog‘lash vositalaridan foydalanadi.
Bugun sinab ko‘ring
Bir fikrni ikki xil bog‘lash vositasi bilan ayting va qaysi biri ravonroq ekanini hal qiling.
Namunalar
Tahlil: Agar erta tursang, ishlarga ulgurasan. → shart (agar, -sa), ergash gap oldin. Kitob o‘qidim, chunki imtihon yaqin edi. → sabab (chunki), ergash gap keyin.
Kim erta turib mashq qilsa, o‘sha tetik bo‘ladi. → nisbiy so‘zlar (kim – o‘sha), ega ergash gap. Shuni bilingki, vaqt qimmat. → -ki.
Sinfda faoliyat
«Vosita sinovi»: o‘qituvchi gap aytadi, o‘quvchilar bog‘lovchi vositani beshta kartochkadan (bog‘lovchi, qurilma, -ki, nisbiy so‘z, deb) tanlaydi.
Mashq
1
Ergash gapni bosh gapga bog‘lovchi vositalarni ayting.
Ergashtiruvchi bog‘lovchilar, ko‘makchili qurilmalar, -ki, nisbiy so‘zlar, deb va shart mayli.
2
«Yaxshi tayyorlansang, o‘tasan» gapini tahlil qiling.
Ergash gap: Yaxshi tayyorlansang (shart; -sa); bosh gap: o‘tasan.
3
«Charchadim, shuning uchun erta yotdim» gapini «chunki» li shaklga aylantiring.
Erta yotdim, chunki charchadim.
4
Nima uchun shart ergash gapi odatda bosh gapdan oldin keladi?