20
Bosh va ergash gap
Darslik: 42–43-betlar
MaqsadBosh gap va ergash gapni farqlash, ergashgan qo‘shma gapning qolipini chizish.
Yangi so‘zlar
bosh gap · main clauseergash gap · subordinate clausehokim va tobe · head and dependentqolip · pattern
Tushuntirish
Ergashgan qo‘shma gapda sodda gaplar ko‘p bo‘lsa ham, ular ikki tomonga ajraladi: bosh gap va ergash gap. Asosiy fikr bosh gapda bo‘ladi; ergash gap esa unga sabab, shart, maqsad, payt kabi qo‘shimcha ma’lumot berib, uni to‘ldiradi. Ergash gap bosh gapdan keyin ham, oldin ham kelishi mumkin; qolip shunday: [bosh gap], [ergash gap] yoki [ergash gap], [bosh gap]. Bunday gap tuzilishiga ko‘ra so‘z birikmasiga o‘xshaydi: bosh gap hokim so‘zga, ergash gap tobe so‘zga mos keladi. Ergash gapni topish uchun bosh gapga so‘roq beramiz: «nima uchun?», «qachon?», «qanday sharoitda?».
Namunalar
Ish tez bitdi, chunki hamma birga ishladi. (bosh gap: Ish tez bitdi; ergash gap: chunki hamma birga ishladi) Qolip: [bosh], chunki [ergash].
Qor erisa, ariqlar to‘ladi. (ergash gap oldin: Qor erisa; bosh gap: ariqlar to‘ladi) Qolip: [ergash]-sa, [bosh].
Sinfda faoliyat
«Bosh yoki ergash?»: doskadagi qo‘shma gaplarning bir qismi yopiq; o‘quvchilar ochiq qismga qarab uning bosh yoki ergash gap ekanini aniqlaydi.
Mashq
1
Bosh gap va ergash gapni ta’riflang.
Asosiy fikr ifodalangan, mazmuni izohlanayotgan qism – bosh gap; uni sabab, shart, maqsad kabi tomondan izohlovchi qism – ergash gap.
2
«Kitob o‘qisang, bilimli bo‘lasan» gapida bosh va ergash gapni toping.
Ergash gap: Kitob o‘qisang; bosh gap: bilimli bo‘lasan.
3
«Yo‘lda qor ko‘p edi, shuning uchun biz kechikdik» gapini tahlil qiling.
Ergash gap: Yo‘lda qor ko‘p edi (sabab); bosh gap: shuning uchun biz kechikdik.
4
Ergashgan qo‘shma gap nima uchun so‘z birikmasiga o‘xshaydi?
Chunki ikkalasi ham ikki qismdan – hokim va tobe (bosh va ergash) qismdan iborat.