☰ Mundarija · Ona tili

Bog‘langan qo‘shma gaplarni mustahkamlash va matn bilan ishlash

Darslar 17–18 · 2 ta dars · N.M. Mahmudov, A. Nurmonov, A.Sh. Sobirov. Ona tili 9-sinf, 4-nashr. «Tasvir» nashriyot uyi, Toshkent, 2019
18

Matn va lug‘at ustida ishlash

Darslik: 39–40-betlar
MaqsadMatn va lug‘at ustida ishlash: bog‘langan qo‘shma gaplarni matnda topish va lug‘atni boyitish.
Yangi so‘zlar
ziyrak · sharp-witted, alertvafo · loyalty, faithfulnesssaxovat · generositytadbirkor · enterprising person
Tushuntirish

Matn ustida ishlashda har bir qo‘shma gapning qismlarini ajratib, bog‘lovchisini topamiz va turini aytamiz. Matndagi bog‘lovchilar fikrlar orasidagi aloqani – zidlikni, galma-gallikni, qiyoslashni – ko‘rsatadi va nutqni mantiqli qiladi. Lug‘atni boyitish uchun yangi so‘zlarni ma’nosi bilan daftarga yozib, ular bilan gap tuzamiz. «Ziyrak» – tez fahmlaydigan, e’tiborli kishi; «vafo» – sadoqatli bo‘lish; «saxovat» – bor narsasini boshqalar bilan qo‘li ochiqlik bilan baham ko‘rish fazilati. Matn tahlilidan so‘ng uning g‘oyasini o‘z so‘zingiz bilan ifodalang.

Namunalar
Mini-matn: «Chin do‘st». Karim ziyrak bola edi, lekin kitob o‘qishga erinardi. Do‘sti Sardor esa har kuni unga yangi kitob olib kelar va birga o‘qishni taklif qilardi. Bir kuni Karim kitobga qiziqib qoldi va endi o‘zi yangi kitob qidirdi. Vafo shundan iboratki, do‘st do‘stini yaxshilikka boshlaydi.
Tahlil: «Karim ziyrak bola edi, lekin kitob o‘qishga erinardi» – zidlov; «Karim kitobga qiziqib qoldi va endi o‘zi yangi kitob qidirdi» – biriktiruv (ketma-ketlik).
Sinfda faoliyat

«Gap zanjiri»: guruhlar matnga yangi qism qo‘shadi, unda kamida bitta zidlov va bitta biriktiruv bog‘lovchili gap ishlatadi.

Mashq
1
Matndan zidlov bog‘lovchili qo‘shma gapni toping.
2
«Ziyrak» so‘zining ma’nosini ayting va u bilan gap tuzing.
3
Matn g‘oyasini bir gapda yozing.
4
Nima uchun «Sardor esa...» gapida «esa» ishlatilgan?