Matn ustida ishlashda har bir qo‘shma gapning qismlarini ajratib, bog‘lovchisini topamiz va turini aytamiz. Matndagi bog‘lovchilar fikrlar orasidagi aloqani – zidlikni, galma-gallikni, qiyoslashni – ko‘rsatadi va nutqni mantiqli qiladi. Lug‘atni boyitish uchun yangi so‘zlarni ma’nosi bilan daftarga yozib, ular bilan gap tuzamiz. «Ziyrak» – tez fahmlaydigan, e’tiborli kishi; «vafo» – sadoqatli bo‘lish; «saxovat» – bor narsasini boshqalar bilan qo‘li ochiqlik bilan baham ko‘rish fazilati. Matn tahlilidan so‘ng uning g‘oyasini o‘z so‘zingiz bilan ifodalang.
Qismlarni ajrat→Bog‘lovchini top→Munosabatni ayt
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol
Kitob taqrizini o‘qiyotgan o‘quvchi bog‘lovchilar fikr qayerda burilishini ko‘rsatayotganini sezadi: qayerda qarama-qarshilik, qayerda taqqoslash. Shu tufayli muallif fikrini adashmay tushunadi.
Kim ishlatadi
Taqrizchilar, o‘qituvchilar va tarjimonlar bog‘lovchi so‘zlar orqali matn mantiqini aniqlaydi.
Bugun sinab ko‘ring
Bugun o‘qigan bir xatboshidagi bog‘lovchilarni sanab, fikr qayerda burilganini toping.
Namunalar
Mini-matn: «Chin do‘st». Karim ziyrak bola edi, lekin kitob o‘qishga erinardi. Do‘sti Sardor esa har kuni unga yangi kitob olib kelar va birga o‘qishni taklif qilardi. Bir kuni Karim kitobga qiziqib qoldi va endi o‘zi yangi kitob qidirdi. Vafo shundan iboratki, do‘st do‘stini yaxshilikka boshlaydi.
Tahlil: «Karim ziyrak bola edi, lekin kitob o‘qishga erinardi» – zidlov; «Karim kitobga qiziqib qoldi va endi o‘zi yangi kitob qidirdi» – biriktiruv (ketma-ketlik).
Sinfda faoliyat
«Gap zanjiri»: guruhlar matnga yangi qism qo‘shadi, unda kamida bitta zidlov va bitta biriktiruv bog‘lovchili gap ishlatadi.
Mashq
1
Matndan zidlov bog‘lovchili qo‘shma gapni toping.
Karim ziyrak bola edi, lekin kitob o‘qishga erinardi.
2
«Ziyrak» so‘zining ma’nosini ayting va u bilan gap tuzing.
Tez fahmlaydigan, e’tiborli; masalan: Ziyrak o‘quvchi xatoni darrov payqadi.
3
Matn g‘oyasini bir gapda yozing.
Haqiqiy do‘st do‘stini yaxshi ishga, bilimga yetaklaydi.
4
Nima uchun «Sardor esa...» gapida «esa» ishlatilgan?
Chunki Sardorning xatti-harakati Karimning erinchoqligiga qiyoslanadi.