3D-geometriya — fazoviy jismlarda planimetriya masalalari
Fazoning chegaralangan qismi fazoviy jism, uning chegarasi esa sirti deyiladi. Yassi ko‘pburchaklar bilan chegaralangan jism ko‘pyoq deb ataladi; uning yoqlari, qirralari va uchlari bor. Prizmaning ikki asosi teng ko‘pburchak, yon yoqlari parallelogrammlardir; piramidaning bitta asosi ko‘pburchak, yon yoqlari esa umumiy uchga ega uchburchaklardir. To‘g‘ri burchakli parallelepiped diagonali uchun d² = a² + b² + c² formula o‘rinli (a, b, c — uch o‘lchami). U Pifagor teoremasini ikki marta qo‘llashdan chiqadi: avval asosning diagonali, so‘ng jism diagonali. Stereometriya masalasi ko‘pincha mos tekis kesimni ajratib, planimetriya masalasiga keltiriladi.
70 sm uzunlikdagi tayoq o‘lchami 30 sm × 40 sm × 50 sm bo‘lgan qutiga sig‘adimi? Quti diagonali d² = 30² + 40² + 50² = 5000, d ≈ 70,7 sm: tayoq qutiga diagonal bo‘ylab yotqizilsa zo‘rg‘a sig‘adi.
Qadoqlovchi uzun buyum qutiga sig‘ishini oldindan hisoblaydi, yetkazib beruvchi uzun quvur yashikka sig‘ishini tekshiradi, duradgor eng uzun asbobga mos quti loyihalaydi.
Maktab sumkangizni quti deb tasavvur qiling: uch o‘lchamini taxminan santimetrda yozing va unga sig‘adigan eng uzun to‘g‘ri chizg‘ich uzunligini d² = a² + b² + c² bilan hisoblang.
«Qutidagi tayoqcha»: o‘lchamlari 30 × 40 × 120 sm bo‘lgan karton quti ichiga eng uzun tayoqcha sig‘adimi? Quti va tayoqcha bilan tajriba o‘tkazib, hisob bilan solishtiring.