ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Kosinuslar teoremasi

Darslar 29 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
29

Kosinuslar teoremasi

Darslik: 86–87-betlar
MaqsadKosinuslar teoremasini bilish, uni uchinchi tomonni va burchak kosinusini topishda qo‘llash; Pifagor teoremasining umumlashmasi ekanini tushunish.
Yangi so‘zlar
kosinuslar teoremasi · law of cosinesumumlashma · generalisationtomon kvadrati · square of a sideburchak kosinusi · cosine of the angle
Tushuntirish

Kosinuslar teoremasi: uchburchak istalgan tomonining kvadrati qolgan ikki tomon kvadratlari yig‘indisidan shu tomonlar ko‘paytmasining ikkilangani bilan ular orasidagi burchak kosinusi ko‘paytmasi ayirmasiga teng: a² = b² + c² − 2bc·cosA. Isboti balandlik tushirib, ikki marta Pifagor teoremasini qo‘llashga asoslanadi. Agar ∠A = 90° bo‘lsa, cos90° = 0 va teorema Pifagor teoremasiga aylanadi. O‘tmas burchakda cosA manfiy, shuning uchun a² katta bo‘ladi. Tomonlar berilganda burchak cosA = (b² + c² − a²)/(2bc) formula bilan topiladi. Ikki tomon va ular orasidagi burchak (TBT) yoki uch tomon (TTT) berilganda teorema ishlaydi.

cabABC
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chorrahadan 70° burchak ostida ikki to‘g‘ri yo‘lak chiqadi: biri 110 m, ikkinchisi 80 m. Ularning uchlari orasidagi to‘g‘ri chiziq masofa kosinuslar teoremasiga ko‘ra √(110² + 80² − 2 · 110 · 80 · cos 70°) ≈ 112 m.

Kim ishlatadi

Yer o‘lchovchi chegaradagi ikki nuqta orasidagi masofani hisoblaydi, dengizchi ikki kema orasidagi masofani topadi, radioaloqa rejalovchisi ikki minora orasidagi masofani topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Transportir bilan 120° burchak chizing (ikkala tomoni 4 sm), uchlarini ulang va uchinchi tomonni o‘lchang (taxminan 6,9 sm); kosinuslar teoremasi bilan a² = 16 + 16 − 2 · 4 · 4 · cos 120° = 48 ekanini tekshiring.

Namunalar
60°4a9ABC
b = 9, c = 4, ∠A = 60°: a² = 81 + 16 − 2·9·4·½ = 97 − 36 = 61, a = √61.
497ABC
Tomonlari 4, 7, 9. 9 qarshisidagi burchak: cos = (16 + 49 − 81)/(2·4·7) = −16/56 = −2/7 < 0, demak bu burchak o‘tmas.
Sinfda faoliyat

«Tomonni top»: har bir juft ikki tomon va ular orasidagi burchak (60°, 90°, 120°) tanlab, uchinchi tomon kvadratini hisoblaydi; so‘ng 90° da Pifagor bilan solishtiradi.

Mashq
1
b = 3, c = 5, ∠A = 120°. a² nechaga teng?
2
b = 4, c = 4, ∠A = 90°. a² nechaga teng?
3
Tomonlari 4, 5, 6 bo‘lgan uchburchakda 6 qarshisidagi burchak kosinusi?
?465ABC
4
Nima uchun o‘tmas burchak qarshisidagi tomon kvadrati qolgan ikki tomon kvadratlari yig‘indisidan katta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi norozi mijozHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →