0° dan 180° gacha bo‘lgan burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi
Markazi koordinata boshida, radiusi 1 bo‘lgan yuqori yarim aylanada M(x; y) nuqtani olamiz; OM nur Ox nur bilan α burchak hosil qilsin. Ta’rif: sinα = y, cosα = x, tgα = y/x (α ≠ 90°), ctgα = x/y (α ≠ 0°, 180°). O‘tkir burchak uchun bu to‘g‘ri burchakli uchburchakdagi odatiy ta’riflarga mos keladi. Pifagor teoremasidan sin²α + cos²α = 1 (asosiy trigonometrik ayniyat), tgα = sinα/cosα, tgα·ctgα = 1, 1 + tg²α = 1/cos²α kelib chiqadi. Keltirish formulalari: sin(90° − α) = cosα, cos(90° − α) = sinα, sin(180° − α) = sinα, cos(180° − α) = −cosα. O‘tmas burchakda x < 0, shuning uchun kosinus, tangens va kotangens manfiy, sinus esa musbat bo‘ladi. Ulug‘bek (1394–1449) Samarqand rasadxonasida astronomik hisoblar uchun trigonometrik jadvallar tuzgan.
sin 30° = 0,5 · cos 30° = 0,866 · tg 30° = 0,577
sin² α + cos² α = 1
Eni 1 m bo‘lgan eshik yopiq holatdan 25° ga ochilganda ham, 155° ga ochilganda ham uning erkin chetining devor tekisligidan masofasi bir xil: sin 25° = sin 155° ≈ 0,42 m. Kosinuslar esa qarama-qarshi ishorali: cos 25° ≈ 0,91, cos 155° ≈ −0,91, ya’ni chet ilgakning ikki tomonida turadi.
Duradgor eshik ochilish joyini hisoblaydi, me’mor mebel eshik ochilishiga halal bermasligini tekshiradi, xavfsizlik inspektori ochilayotgan eshik chiqish yo‘lini to‘smasligini tekshiradi.
Daftarni stol ustida yopiq holatdan oching va muqovani taxminan 25° va taxminan 155° ga qo‘ying: muqova erkin chetining stoldan balandligi ikkala holatda taxminan bir xil.
«Qiymatlar jadvali»: sinf birgalikda 0°, 30°, 45°, 60°, 90°, 120°, 135°, 150°, 180° uchun sin, cos, tg, ctg jadvalini to‘ldiradi. Qo‘shimcha: Ulug‘bek haqida 2 daqiqalik axborot tayyorlang.