ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi

Darslar 25 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
25

0° dan 180° gacha bo‘lgan burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi

Darslik: 76–77-betlar
Maqsad0° dan 180° gacha burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensini birlik yarim aylana orqali aniqlash; asosiy trigonometrik ayniyat va keltirish formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
sinus · sinekosinus · cosinetangens · tangentasosiy trigonometrik ayniyat · the basic trigonometric identity
Tushuntirish

Markazi koordinata boshida, radiusi 1 bo‘lgan yuqori yarim aylanada M(x; y) nuqtani olamiz; OM nur Ox nur bilan α burchak hosil qilsin. Ta’rif: sinα = y, cosα = x, tgα = y/x (α ≠ 90°), ctgα = x/y (α ≠ 0°, 180°). O‘tkir burchak uchun bu to‘g‘ri burchakli uchburchakdagi odatiy ta’riflarga mos keladi. Pifagor teoremasidan sin²α + cos²α = 1 (asosiy trigonometrik ayniyat), tgα = sinα/cosα, tgα·ctgα = 1, 1 + tg²α = 1/cos²α kelib chiqadi. Keltirish formulalari: sin(90° − α) = cosα, cos(90° − α) = sinα, sin(180° − α) = sinα, cos(180° − α) = −cosα. O‘tmas burchakda x < 0, shuning uchun kosinus, tangens va kotangens manfiy, sinus esa musbat bo‘ladi. Ulug‘bek (1394–1449) Samarqand rasadxonasida astronomik hisoblar uchun trigonometrik jadvallar tuzgan.

α1xyMO
αabcsin α = a/c0,5cos α = b/c0,866tg α = a/b = 0,58

sin 30° = 0,5 · cos 30° = 0,866 · tg 30° = 0,577

sin² α + cos² α = 1

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Eni 1 m bo‘lgan eshik yopiq holatdan 25° ga ochilganda ham, 155° ga ochilganda ham uning erkin chetining devor tekisligidan masofasi bir xil: sin 25° = sin 155° ≈ 0,42 m. Kosinuslar esa qarama-qarshi ishorali: cos 25° ≈ 0,91, cos 155° ≈ −0,91, ya’ni chet ilgakning ikki tomonida turadi.

Kim ishlatadi

Duradgor eshik ochilish joyini hisoblaydi, me’mor mebel eshik ochilishiga halal bermasligini tekshiradi, xavfsizlik inspektori ochilayotgan eshik chiqish yo‘lini to‘smasligini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftarni stol ustida yopiq holatdan oching va muqovani taxminan 25° va taxminan 155° ga qo‘ying: muqova erkin chetining stoldan balandligi ikkala holatda taxminan bir xil.

Namunalar
α?35ABC
sinα = 3/5 va α o‘tkir: cos²α = 1 − 9/25 = 16/25, cosα = 4/5. Agar α o‘tmas bo‘lsa, cosα = −4/5.
150°MO
sin150° = sin(180° − 30°) = sin30° = 1/2; cos120° = cos(180° − 60°) = −cos60° = −1/2.
Sinfda faoliyat

«Qiymatlar jadvali»: sinf birgalikda 0°, 30°, 45°, 60°, 90°, 120°, 135°, 150°, 180° uchun sin, cos, tg, ctg jadvalini to‘ldiradi. Qo‘shimcha: Ulug‘bek haqida 2 daqiqalik axborot tayyorlang.

Mashq
1
sin135° ni toping.
135°MO
2
cos150° ni toping.
3
tg120° ni toping.
4
cosα = −3/5 va α o‘tmas burchak bo‘lsa, sinα nechaga teng? Nima uchun musbat?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYangi yil buyurtmalariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →