☰ Mundarija · Geometriya

Burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi

Darslar 25 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
25

0° dan 180° gacha bo‘lgan burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensi

Darslik: 76–77-betlar
Maqsad0° dan 180° gacha burchakning sinusi, kosinusi, tangensi va kotangensini birlik yarim aylana orqali aniqlash; asosiy trigonometrik ayniyat va keltirish formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
sinus · sinekosinus · cosinetangens · tangentasosiy trigonometrik ayniyat · the basic trigonometric identity
Tushuntirish

Markazi koordinata boshida, radiusi 1 bo‘lgan yuqori yarim aylanada M(x; y) nuqtani olamiz; OM nur Ox nur bilan α burchak hosil qilsin. Ta’rif: sinα = y, cosα = x, tgα = y/x (α ≠ 90°), ctgα = x/y (α ≠ 0°, 180°). O‘tkir burchak uchun bu to‘g‘ri burchakli uchburchakdagi odatiy ta’riflarga mos keladi. Pifagor teoremasidan sin²α + cos²α = 1 (asosiy trigonometrik ayniyat), tgα = sinα/cosα, tgα·ctgα = 1, 1 + tg²α = 1/cos²α kelib chiqadi. Keltirish formulalari: sin(90° − α) = cosα, cos(90° − α) = sinα, sin(180° − α) = sinα, cos(180° − α) = −cosα. O‘tmas burchakda x < 0, shuning uchun kosinus, tangens va kotangens manfiy, sinus esa musbat bo‘ladi. Ulug‘bek (1394–1449) Samarqand rasadxonasida astronomik hisoblar uchun trigonometrik jadvallar tuzgan.

Namunalar
sinα = 3/5 va α o‘tkir: cos²α = 1 − 9/25 = 16/25, cosα = 4/5. Agar α o‘tmas bo‘lsa, cosα = −4/5.
sin150° = sin(180° − 30°) = sin30° = 1/2; cos120° = cos(180° − 60°) = −cos60° = −1/2.
Sinfda faoliyat

«Qiymatlar jadvali»: sinf birgalikda 0°, 30°, 45°, 60°, 90°, 120°, 135°, 150°, 180° uchun sin, cos, tg, ctg jadvalini to‘ldiradi. Qo‘shimcha: Ulug‘bek haqida 2 daqiqalik axborot tayyorlang.

Mashq
1
sin135° ni toping.
2
cos150° ni toping.
3
tg120° ni toping.
4
cosα = −3/5 va α o‘tmas burchak bo‘lsa, sinα nechaga teng? Nima uchun musbat?