To‘g‘ri burchakli uchburchakdagi proporsional kesmalar
Darslar 50–51 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
50
To‘g‘ri burchakli uchburchakdagi proporsional kesmalar
Darslik: 134–135-betlar
MaqsadTo‘g‘ri burchakli uchburchakda gipotenuzaga tushirilgan balandlik uni o‘xshash uchburchaklarga ajratishini, o‘rta proporsional kesma tushunchasini va h² = a_c·b_c, a² = c·a_c formulalarini bilish.
Yangi so‘zlar
o‘rta proporsional kesma · mean proportional segmentkatetning proyeksiyasi · projection of a legh² = a_c·b_c · h² = a_c·b_ca² = c·a_c · a² = c·a_c
Tushuntirish
To‘g‘ri burchakli ABC uchburchakda C burchak uchidan gipotenuzaga CD balandlik tushirsak, ABC, ACD va CBD uchburchaklar o‘zaro o‘xshash bo‘ladi, chunki ularning ikkitadan burchagi teng. a, b, c kesmalar uchun a : b = b : c bo‘lsa, b kesma a va c orasidagi o‘rta proporsional kesma deyiladi, ya’ni b² = ac. O‘xshashlikdan kelib chiqadi: balandlik h katetlarning gipotenuzadagi proyeksiyalari a_c va b_c orasida o‘rta proporsional, ya’ni h² = a_c·b_c. Har bir kateti gipotenuza va shu katetning gipotenuzadagi proyeksiyasi orasida o‘rta proporsional: a² = c·a_c, b² = c·b_c. Bu tengliklarni qo‘shsak, a² + b² = c·(a_c + b_c) = c², ya’ni Pifagor teoremasi chiqadi.
Namunalar
Katetlari 65 va 156: c = 169; 65 li katetning proyeksiyasi 65²/169 = 25, ikkinchisiniki 144; h = √(25·144) = 60 (tekshirish: 65·156/169 = 60).
Proyeksiyalar 4 va 9: h = √36 = 6, c = 13, katetlar √(13·4) = 2√13 va √(13·9) = 3√13, yuz = ½·13·6 = 39.
Sinfda faoliyat
«Qog‘oz uchburchak»: to‘g‘ri burchakli uchburchakni qog‘ozdan chizing, balandlik tushiring va kattalar yordamida qaychi bilan uchta uchburchakka kesing; ularni bir-biriga qo‘yib, o‘xshashligini tekshiring.
Mashq
1
Katetlarning gipotenuzadagi proyeksiyalari 2 va 8. Balandlik?
4
2
Gipotenuza 25, bir katetning proyeksiyasi 9. Shu kateti?
15
3
Katetlari 6 va 8. 6 li katetning gipotenuzadagi proyeksiyasi?
3,6
4
Nima uchun balandlik uchburchakni o‘ziga o‘xshash uchburchaklarga ajratadi?
Har bir kichik uchburchak bilan katta uchburchak umumiy o‘tkir burchakka va to‘g‘ri burchakka ega.