To‘g‘ri burchakli uchburchakdagi proporsional kesmalar
To‘g‘ri burchakli ABC uchburchakda C burchak uchidan gipotenuzaga CD balandlik tushirsak, ABC, ACD va CBD uchburchaklar o‘zaro o‘xshash bo‘ladi, chunki ularning ikkitadan burchagi teng. a, b, c kesmalar uchun a : b = b : c bo‘lsa, b kesma a va c orasidagi o‘rta proporsional kesma deyiladi, ya’ni b² = ac. O‘xshashlikdan kelib chiqadi: balandlik h katetlarning gipotenuzadagi proyeksiyalari ac va bc orasida o‘rta proporsional, ya’ni h² = ac·bc. Har bir kateti gipotenuza va shu katetning gipotenuzadagi proyeksiyasi orasida o‘rta proporsional: a² = c·ac, b² = c·bc. Bu tengliklarni qo‘shsak, a² + b² = c·(ac + bc) = c², ya’ni Pifagor teoremasi chiqadi.
To‘g‘ri burchakli uchburchak shaklidagi uchastkaning katetlari 30 m va 40 m, gipotenuzasi 50 m. To‘g‘ri burchakdan gipotenuzagacha eng qisqa yo‘l unga tushirilgan balandlik: h = 30 · 40 : 50 = 24 m.
Yer o‘lchovchi eng qisqa yo‘lni belgilaydi, quvur yotqizuvchi eng qisqa ulanishni topadi, quruvchi tom tayanchining balandligini hisoblaydi.
Katetlari 5 va 12 katak bo‘lgan uchburchak chizing (gipotenuza 13) va to‘g‘ri burchakdan gipotenuzagacha eng qisqa masofani chizg‘ich bilan o‘lchang: taxminan 4,6 katak (5 · 12 : 13).
«Qog‘oz uchburchak»: to‘g‘ri burchakli uchburchakni qog‘ozdan chizing, balandlik tushiring va kattalar yordamida qaychi bilan uchta uchburchakka kesing; ularni bir-biriga qo‘yib, o‘xshashligini tekshiring.