ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Muntazam ko‘pburchakka ichki va tashqi aylanalar

Darslar 39–40 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
39

Muntazam ko‘pburchakka ichki va tashqi chizilgan aylanalar

Darslik: 110–111-betlar
MaqsadMuntazam ko‘pburchakka ichki va tashqi aylana chizish mumkinligini, ularning markazi umumiy ekanini; apofema va markaz tushunchalarini bilish.
Yangi so‘zlar
muntazam ko‘pburchak markazi · centre of a regular polygonapofema · apothemumumiy markaz · common centreyuz formulasi S = ½nar · area formula S = ½nar
Tushuntirish

Har qanday muntazam ko‘pburchakka ichki ham, tashqi ham aylana chizish mumkin. Ikki qo‘shni burchak bissektrisalari kesishgan O nuqta barcha uchlardan teng uzoqlikda bo‘ladi (tashqi aylana markazi) va barcha tomonlardan ham teng uzoqlikda bo‘ladi (ichki aylana markazi). Shuning uchun ikkala aylananing markazi bitta nuqta, uni ko‘pburchak markazi deyiladi. Markazdan tomonga tushirilgan perpendikulyar ko‘pburchakning apofemasi deyiladi, u ichki aylana radiusi r ga teng. Tomoni a bo‘lgan muntazam n burchakning yuzi S = ½·n·a·r, chunki u tomonlari a va balandligi r bo‘lgan n ta teng uchburchakka bo‘linadi. Tashqi aylana radiusi R, ichki aylananing radiusi r esa R² = r² + (a/2)² munosabat bilan bog‘langan.

RrABCDEFO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oltiburchak shaklidagi gaykaning tomoni 7 mm. Qarama-qarshi uchlar orasi 2R = 14 mm, qarama-qarshi tomonlar orasi 2r = 7√3 ≈ 12,1 mm. Tashqi va ichki aylananing markazi bir xil.

Kim ishlatadi

Chilangar gayka kaliti o‘lchamini tanlaydi, mexanik bolt va gayka o‘lchamlarini moslaydi, asalarichi chuqurcha shaklini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga muntazam oltiburchak chizing va qarama-qarshi uchlar orasini hamda qarama-qarshi tomonlar orasini o‘lchang: birinchisi ikkinchisidan taxminan 1,15 marta katta.

Namunalar
6√363ABCO
Tomoni 6√3 bo‘lgan muntazam uchburchak: R = a/√3 = 6, r = a/(2√3) = 3. R = 2r ekanini ko‘ring.
63ABCDO
Ichki aylanasining radiusi 3 bo‘lgan kvadrat: a = 2r = 6; R = a/√2 = 3√2.
Sinfda faoliyat

«Sirkul bilan oltiburchak»: aylana chizing va sirkul ochig‘ini o‘zgartirmasdan aylana bo‘ylab ketma-ket 6 ta yoy belgilang; nuqtalarni tutashtirib muntazam oltiburchak hosil qiling, markaz va apofemani belgilang va R = a ekanini o‘lchab tekshiring.

Mashq
1
Muntazam oltiburchak tomoni 8. Tashqi aylana radiusi?
2
Muntazam uchburchakka tashqi aylana radiusi 6. Ichki aylana radiusi nechaga teng?
3
Muntazam oltiburchak tomoni 2, apofemasi √3. Yuzi?
2√3ABCDEFO
4
Nima uchun ikkala aylananing markazi bitta nuqta?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMa’lumotga ko‘ra qayta to‘ldirishHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →