ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Amaliy mashq va IV bob testi

Darslar 53–54 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
53

Amaliy mashq va tatbiq

Darslik: 140–141-betlar
MaqsadVatarlar va kesuvchilar haqidagi teoremalarning xususiy hollarini bilish: P nuqta aylana ichida AP·PB = R² − p², tashqarida PA·PB = p² − R²; urinma uzunligi √(p² − R²).
Yangi so‘zlar
p — markazgacha masofa · p — distance to the centreR² − p² · R² − p²p² − R² · p² − R²urinma uzunligi · tangent length
Tushuntirish

R radiusli aylananing O markazidan p masofadagi P nuqta orqali diametr o‘tkazamiz. Agar P aylana ichida bo‘lsa, diametr P ni R − p va R + p kesmalarga bo‘ladi, shuning uchun P orqali o‘tuvchi har qanday AB vatar uchun AP·PB = (R − p)(R + p) = R² − p². Agar P aylana tashqarisida bo‘lsa, markazdan o‘tuvchi kesuvchi uchun PC = p − R, PD = p + R, demak P dan o‘tuvchi har qanday kesuvchi uchun PA·PB = p² − R². Urinma uchun PA² = p² − R², ya’ni PA = √(p² − R²); bu Pifagor teoremasi bilan ham chiqadi, chunki radius urinmaga perpendikulyar. Bu formulalar noma’lum kesmani to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblashga imkon beradi.

pRABPO
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Radiusi 17 m dumaloq maysazorning markazidan 8 m uzoqda daraxt o‘sadi. Daraxt orqali o‘tadigan har qanday to‘g‘ri yo‘lak daraxt bilan ikki bo‘lakka bo‘linadi va bo‘laklar ko‘paytmasi doim R² − p² = 289 − 64 = 225: bo‘laklardan biri 9 m bo‘lsa, ikkinchisi 25 m.

Kim ishlatadi

Landshaft rejalovchisi dumaloq maydonda yo‘lak bo‘laklarini hisoblaydi, quruvchi dumaloq zalda ustun joyini tekshiradi, sahna dizayneri dumaloq sahnada belgi o‘rnini tanlab, u orqali o‘tuvchi yo‘llar bo‘laklarini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli daftarda radiusi 5 katak bo‘lgan doirani qo‘lda chizing va markazdan 3 katak narida diametrda P nuqta oling: diametr bo‘laklari 2 va 8, ko‘paytmasi 16 = 5² − 3². So‘ng P orqali boshqa vatar o‘tkazing, bo‘laklarini o‘lchab ko‘paytiring: taxminan 16 chiqadi.

Namunalar
4?APBO
R = 10, p = 6, AP = 4: AP·PB = 100 − 36 = 64, PB = 16, AB = 20 (diametr!).
9?ABPO
R = 5, p = 13, PA = 9: PA·PB = 169 − 25 = 144, PB = 16, AB = 7.
Sinfda faoliyat

«Ipdagi aylana»: yerga ip bilan aylana belgilang (kattalar yordamida, o‘tkir narsalarsiz) va ichidan o‘tuvchi turli ikki vatar bo‘laklari ko‘paytmasini o‘lchab, ular teng ekanini tekshiring.

Mashq
1
R = 13, p = 5 (P ichkarida), AP = 9. PB = ?
2
R = 3, p = 5. Urinma uzunligi?
3
R = 6, p = 10, kesuvchida PA = 4. AB = ?
4?ABPO
4
Nima uchun ichkaridagi nuqta uchun ko‘paytma R² − p² ga teng?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYil yakuni va yoz rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →