ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Harakat, parallel ko‘chirish va o‘qqa nisbatan simmetriya

Darslar 15–16 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
15

Tekislikda geometrik almashtirishlar. Harakat va parallel ko‘chirish

Darslik: 48–49-betlar
MaqsadGeometrik almashtirish, harakat va parallel ko‘chirish tushunchalarini bilish; parallel ko‘chirish formulalarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
geometrik almashtirish · geometric transformationharakat · motion (isometry)parallel ko‘chirish · translationvektor · vector
Tushuntirish

Shaklning har bir nuqtasini biror qoida bo‘yicha ko‘chirib yangi shakl hosil qilish geometrik almashtirish deyiladi. Nuqtalar orasidagi masofani saqlaydigan almashtirish harakat deb ataladi: XY = X₁Y₁. Harakatda to‘g‘ri chiziq to‘g‘ri chiziqqa, kesma unga teng kesmaga, burchak unga teng burchakka, uchburchak unga teng uchburchakka o‘tadi; ketma-ket ikki harakat yana harakat bo‘ladi. Biror harakat bilan bir-biriga o‘tadigan shakllar teng deyiladi. AB vektor bo‘ylab parallel ko‘chirishda har bir X nuqta shunday X₁ ga o‘tadiki, XX₁ = AB. Agar vektor (a; b) bo‘lsa, X(x; y) nuqta X₁(x + a; y + b) ga o‘tadi: x₁ = x + a, y₁ = y + b.

xy−1123456789−11234560XX₁
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf rejasi katakli qog‘ozda chizilgan (1 katak = 1 m). Stol (1; 5) nuqtada turibdi; uni 3 m o‘ngga va 2 m pastga surilsa, yangi o‘rni (1 + 3; 5 − 2) = (4; 3). Stol aylanmaydi va o‘lchami o‘zgarmaydi: bu parallel ko‘chirish.

Kim ishlatadi

O‘yin dasturchisi qahramonni vektor bo‘yicha siljitadi, mebel rejalovchisi xona rejasida jihozlarni suradi, konveyer loyihachisi yuklarni bir xil masofaga ko‘chiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitobni qog‘oz varag‘i ustida burmasdan sekin suring: burchaklarining boshlang‘ich va oxirgi o‘rnini belgilab, to‘rtalasi ham bir xil masofaga bir xil yo‘nalishda siljiganini chizg‘ich bilan tekshiring.

Namunalar
xy−112345678−1123450PP₁
(4; −1) vektor bo‘ylab P(2; 3) nuqta: x₁ = 2 + 4 = 6, y₁ = 3 + (−1) = 2, ya’ni P₁(6; 2).
xy−1123456−4−3−2−11230AB
Parallel ko‘chirishda A(1; 1) nuqta B(4; −3) ga o‘tsa, vektor (4 − 1; −3 − 1) = (3; −4).
Sinfda faoliyat

«Siljituvchi»: koordinata tekisligida uchburchak chizing, uni (3; −2) vektor bo‘ylab ko‘chirib, ikkala uchburchak tomonlarini o‘lchab tenglikni tekshiring.

Mashq
1
(−3; 5) vektor bo‘ylab A(1; 2) nuqta qayerga ko‘chadi? Abssissasini toping.
2
(2; −5) vektor bo‘ylab koordinata boshi qaysi nuqtaga o‘tadi?
3
Parallel ko‘chirishda M(7; 1) nuqta N(3; 4) ga o‘tdi. Vektor nimaga teng?
xy1234567891234560MN
4
Nima uchun parallel ko‘chirish harakat bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliRang sinoviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →