Kesmalar proyeksiyasi va proporsionallik
AB kesma va m to‘g‘ri chiziq berilgan bo‘lsin. A va B nuqtalardan m ga AA₁ va BB₁ perpendikularlar tushirsak, A₁B₁ kesma AB ning m dagi proyeksiyasi (soyasi) deyiladi. Agar AB va m orasidagi burchak α bo‘lsa, proyeksiya uzunligi A₁B₁ = AB·cosα ga teng; kesma m ga parallel bo‘lsa, proyeksiya kesmaning o‘ziga teng, perpendikulyar bo‘lsa, proyeksiya nuqtaga aylanadi. Bir to‘g‘ri chiziqda yoki parallel to‘g‘ri chiziqlarda yotgan kesmalarning bir m to‘g‘ri chiziqdagi proyeksiyalari shu kesmalarga proporsional: A₁B₁ : AB = C₁D₁ : CD, chunki ularning burchagi bir xil. Shu sababli, bir kesmaning proyeksiyasi ma’lum bo‘lsa, ikkinchisinikini proporsiya orqali topamiz.
Tom to‘sini 5 m uzunlikda va gorizontal bilan 35° burchak hosil qiladi. Uning yerdagi «soyasi» (proyeksiyasi) 5 · cos 35° ≈ 4,1 m, ya’ni to‘sindan doim qisqaroq.
Tomsoz tom kengligini to‘sin uzunligidan topadi, me’mor chizmada qiya detalning reja uzunligini hisoblaydi, kartograf qiya yer uzunligini xaritaga tushiradi.
Qalamni stolga yotqizing, so‘ng sekin ko‘taring va yuqoridan qarab uzunligi qanday qisqarishini kuzating: bu proyeksiya.
«Soya o‘lchash»: quyoshli kunda tayoq tikka qo‘ying va soya uzunligini o‘lchang (to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshga qaramang!). Soyalar tayoq balandligiga proporsional ekanini bino va tayoq uchun tekshiring.