ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Geometriya

Kesmalar proyeksiyasi

Darslar 48 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
48

Kesmalar proyeksiyasi va proporsionallik

Darslik: 130–131-betlar
MaqsadKesmaning to‘g‘ri chiziqdagi proyeksiyasi (soyasi) tushunchasini bilish; parallel to‘g‘ri chiziqlardagi kesmalar proyeksiyalari ularga proporsional ekanini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
kesma proyeksiyasi · projection of a segmentperpendikulyar tushirish · dropping a perpendicularproporsional kesmalar · proportional segmentsA₁B₁ = AB·cosα · A₁B₁ = AB·cosα
Tushuntirish

AB kesma va m to‘g‘ri chiziq berilgan bo‘lsin. A va B nuqtalardan m ga AA₁ va BB₁ perpendikularlar tushirsak, A₁B₁ kesma AB ning m dagi proyeksiyasi (soyasi) deyiladi. Agar AB va m orasidagi burchak α bo‘lsa, proyeksiya uzunligi A₁B₁ = AB·cosα ga teng; kesma m ga parallel bo‘lsa, proyeksiya kesmaning o‘ziga teng, perpendikulyar bo‘lsa, proyeksiya nuqtaga aylanadi. Bir to‘g‘ri chiziqda yoki parallel to‘g‘ri chiziqlarda yotgan kesmalarning bir m to‘g‘ri chiziqdagi proyeksiyalari shu kesmalarga proporsional: A₁B₁ : AB = C₁D₁ : CD, chunki ularning burchagi bir xil. Shu sababli, bir kesmaning proyeksiyasi ma’lum bo‘lsa, ikkinchisinikini proporsiya orqali topamiz.

αmABA₁B₁
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tom to‘sini 5 m uzunlikda va gorizontal bilan 35° burchak hosil qiladi. Uning yerdagi «soyasi» (proyeksiyasi) 5 · cos 35° ≈ 4,1 m, ya’ni to‘sindan doim qisqaroq.

Kim ishlatadi

Tomsoz tom kengligini to‘sin uzunligidan topadi, me’mor chizmada qiya detalning reja uzunligini hisoblaydi, kartograf qiya yer uzunligini xaritaga tushiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalamni stolga yotqizing, so‘ng sekin ko‘taring va yuqoridan qarab uzunligi qanday qisqarishini kuzating: bu proyeksiya.

Namunalar
12x2030mABCDA₁B₁C₁D₁
AB = 20 va CD = 30 kesmalar parallel to‘g‘ri chiziqlarda yotadi, AB ning proyeksiyasi 12. CD ning proyeksiyasi x: x/30 = 12/20, x = 18.
?10511mABA₁B₁
Kesmaning uchlari m dan 5 va 11 masofada (bir tomonda), AB = 10: tafovut 6, proyeksiya = √(100 − 36) = 8.
Sinfda faoliyat

«Soya o‘lchash»: quyoshli kunda tayoq tikka qo‘ying va soya uzunligini o‘lchang (to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyoshga qaramang!). Soyalar tayoq balandligiga proporsional ekanini bino va tayoq uchun tekshiring.

Mashq
1
Uzunligi 14 sm kesma m bilan 60° burchak hosil qiladi. Proyeksiyasi?
60°14 smmABB₁
2
Parallel to‘g‘ri chiziqlarda AB = 14 va CD = 21 kesmalar yotadi; AB ning proyeksiyasi 10. CD ning proyeksiyasi?
3
Uzunligi 12 sm bo‘lgan kesmaning m to‘g‘ri chiziqdagi proyeksiyasi 6 sm. Kesma m bilan qanday burchak hosil qiladi?
4
Nima uchun m ga perpendikulyar kesmaning proyeksiyasi nuqta bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSifat muammosi va jarayonHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →