Aylanadagi proporsional kesmalar
Aylananing AB va CD vatarlari O nuqtada kesishsa, AO·OB = CO·OD bo‘ladi. Isbot: BAD va BCD burchaklar bitta yoyga tiraladi, shuning uchun teng; AOD va COB burchaklar vertikal, demak AOD va COB uchburchaklar ikki burchagi bo‘yicha o‘xshash, bundan OD : OB = AO : CO. Agar aylana tashqarisidagi P nuqtadan PA urinma (A — urinish nuqtasi) va aylanani B va C nuqtalarda kesuvchi o‘tkazilsa, PA² = PB·PC bo‘ladi, chunki PAB va PCA uchburchaklar o‘xshash. Shunga o‘xshash, P nuqtadan ikki kesuvchi o‘tkazilsa, PA·PB = PC·PD. Bu tengliklar noma’lum kesmani proporsiyasiz, ko‘paytma orqali topishga imkon beradi. Xususan, markazdan d masofadagi ichki nuqta orqali o‘tgan vatar uchun (shu nuqtadan o‘tuvchi diametrga qo‘llab) AP·PB = (R − d)(R + d) = R² − d², tashqi nuqta uchun esa PA·PB = d² − R².
Balandligi 20 m bo‘lgan minoradan ufq taxminan qancha uzoqda? Yer radiusi taxminan 6400 km. Urinma va kesuvchi teoremasiga ko‘ra ufqqacha masofa² = 0,02 · (0,02 + 12 800) ≈ 256, ya’ni taxminan 16 km.
Dengizchi yoritgich minorasining ko‘rinish masofasini hisoblaydi, yong‘in kuzatuvchisi minoradan ko‘rinadigan joyni baholaydi, uchuvchi ufqqacha masofani taxmin qiladi.
Ko‘zingiz yerdan taxminan 1,5 m = 0,0015 km balandlikda bo‘lsin. Tekis dengiz sathida ufqqacha masofani shu usulda hisoblang: d² ≈ 0,0015 · 12 800 = 19,2, ya’ni d ≈ 4,4 km.
«Vatarlar ko‘paytmasi»: daftarga sirkul bilan aylana chizing (uchi o‘tkir, ehtiyot bo‘ling), kesishuvchi ikki vatar o‘tkazing va AO·OB bilan CO·OD ni o‘lchab solishtiring.