☰ Mundarija · Geometriya

Aylanadagi proporsional kesmalar

Darslar 52 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
52

Aylanadagi proporsional kesmalar

Darslik: 138–139-betlar
MaqsadAylananing kesishuvchi vatarlari kesmalari ko‘paytmasi (AO·OB = CO·OD) va urinma bilan kesuvchi haqidagi teoremani (PA² = PB·PC) bilish va masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
kesishuvchi vatarlar · intersecting chordsurinma · tangentkesuvchi · secantkesmalar ko‘paytmasi · product of segments
Tushuntirish

Aylananing AB va CD vatarlari O nuqtada kesishsa, AO·OB = CO·OD bo‘ladi. Isbot: BAD va BCD burchaklar bitta yoyga tiraladi, shuning uchun teng; AOD va COB burchaklar vertikal, demak AOD va COB uchburchaklar ikki burchagi bo‘yicha o‘xshash, bundan OD : OB = AO : CO. Agar aylana tashqarisidagi P nuqtadan PA urinma (A — urinish nuqtasi) va aylanani B va C nuqtalarda kesuvchi o‘tkazilsa, PA² = PB·PC bo‘ladi, chunki PAB va PCA uchburchaklar o‘xshash. Shunga o‘xshash, P nuqtadan ikki kesuvchi o‘tkazilsa, PA·PB = PC·PD. Bu tengliklar noma’lum kesmani proporsiyasiz, ko‘paytma orqali topishga imkon beradi. Xususan, markazdan d masofadagi ichki nuqta orqali o‘tgan vatar uchun (shu nuqtadan o‘tuvchi diametrga qo‘llab) AP·PB = (R − d)(R + d) = R² − d², tashqi nuqta uchun esa PA·PB = d² − R².

Namunalar
AO = 8, OB = 3, CO = 4: 8·3 = 4·OD, OD = 6.
Urinma PA, kesuvchi PB = 4 va PC = 9 (P tashqarida): PA² = 4·9 = 36, PA = 6.
Sinfda faoliyat

«Vatarlar ko‘paytmasi»: daftarga sirkul bilan aylana chizing (uchi o‘tkir, ehtiyot bo‘ling), kesishuvchi ikki vatar o‘tkazing va AO·OB bilan CO·OD ni o‘lchab solishtiring.

Mashq
1
AB va CD vatarlar O da kesishadi: AO = 5, OB = 6, CO = 3. OD = ?
2
P nuqtadan urinma PA = 10, kesuvchining tashqi qismi PB = 5. PC = ?
3
Aylananing AB diametri 26 ga teng. CD vatar AB ga perpendikulyar va uni markazdan 5 uzoqlikdagi E nuqtada kesadi. CD = ?
4
Nima uchun AOD va COB uchburchaklar o‘xshash?