☰ Mundarija · Geometriya

Shakllarning o‘xshashligi; o‘xshash ko‘pburchaklar xossalari

Darslar 18–19 · 2 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
18

Geometrik shakllarning o‘xshashligi

Darslik: 58–59-betlar
MaqsadUmumiy geometrik shakllarning o‘xshashligini (o‘xshashlik almashtirishi) bilish; masshtab bilan masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
o‘xshashlik almashtirishi · similarity transformationmasshtab · scalexarita · maphaqiqiy o‘lcham · real size
Tushuntirish

Agar F shaklning har bir nuqtasi F* shaklning bitta nuqtasiga o‘tsa va har qanday ikki nuqta orasidagi masofa bir xil k marta o‘zgarsa (X*Y* = k·XY, k > 0), bu almashtirish o‘xshashlik almashtirishi, k esa o‘xshashlik koeffitsiyenti deyiladi. Shakllar o‘xshash, agar ularning birini ikkinchisiga o‘tkazuvchi o‘xshashlik almashtirishi mavjud bo‘lsa (F ∽ F*). O‘xshashlik almashtirishida to‘g‘ri chiziq to‘g‘ri chiziqqa, nur nurga, burchak o‘ziga teng burchakka o‘tadi, kesma uzunligi esa k marta o‘zgaradi. Agar k = 1 bo‘lsa, almashtirish harakatdir. Xarita va rejalar masshtabi — o‘xshashlik koeffitsiyentiga misol: 1 : 20 000 masshtabli xaritada 1 sm haqiqatda 20 000 sm = 200 m ni bildiradi.

Namunalar
Xarita masshtabi 1 : 25 000. Xaritada ikki maktab orasi 6 sm bo‘lsa, haqiqiy masofa 6 · 25 000 = 150 000 sm = 1,5 km.
2 × 5 sm to‘g‘ri to‘rtburchak k = 3 bilan 6 × 15 sm ga o‘tadi: perimetri 14 dan 42 ga (3 marta), yuzi 10 dan 90 ga (9 marta) ortadi.
Sinfda faoliyat

«Xona rejasi»: sinf xonasi o‘lchamlarini ruletka bilan oling va katakli qog‘ozda 1 : 50 masshtabda rejasini chizing; o‘lchamlarni plandan qayta hisoblab tekshiring.

Mashq
1
Reja masshtabi 1 : 200. Rejada xona uzunligi 5 sm. Haqiqiy uzunligi necha metr?
2
Masshtab 1 : 1000. Haqiqatda 350 m masofa rejada necha sm?
3
Uchburchak o‘xshashlik almashtirishida k = 3 bilan o‘tdi. Burchaklari qanday o‘zgaradi?
4
Nima uchun k = 1 bo‘lgan o‘xshashlik harakat bo‘ladi?