Proporsional kesmalarning xossalari
Burchakning ikkala tomonini kesib o‘tuvchi parallel to‘g‘ri chiziqlar tomonlardan proporsional kesmalar ajratadi: AB₁ : AC₁ = B₁B₂ : C₁C₂ = B₂B₃ : C₂C₃. Isbot o‘xshash uchburchaklarga asoslanadi, chunki tegishli burchaklar mos va parallelogrammlarning qarama-qarshi tomonlari teng. Bu teoremadan kesmani m : n : k nisbatda bo‘lish usuli kelib chiqadi: o‘tkir burchak tomoniga m, n, k uzunlikdagi kesmalarni ketma-ket qo‘yib, so‘nggi nuqtani boshqa tomondagi berilgan kesma uchi bilan tutashtiramiz va unga parallel chiziqlar o‘tkazamiz. Shuningdek a : b = c : d bo‘lsa, d to‘rtinchi proporsional kesmani ham xuddi shunday yasaymiz: OA = a, AB = b, OC = c qo‘yib, B orqali AC ga parallel o‘tkazamiz, CD = d bo‘ladi. Yasash uchun sirkul uchi o‘tkir, ehtiyot bo‘ling.
O‘quvchi 20 sm li qog‘oz tasmani 3 ta teng qismga bo‘lmoqchi, lekin 20 : 3 ≈ 6,67 sm ni chizg‘ichda aniq belgilash qiyin. U tasmani chiziqli daftar varag‘iga qiya qo‘yib, uchlarini 0- va 3-chiziqlarga tushiradi va chiziqlar kesgan nuqtalarni belgilaydi: parallel chiziqlar proporsional kesmalar hosil qiladi.
Tikuvchi matoni teng bo‘laklarga ajratadi, duradgor taxtani teng bo‘laklarga bo‘ladi, rassom varaqni teng qismlarga bo‘lib chizadi.
Chiziqli daftar yordamida 14 sm li qog‘oz tasmani 3 : 4 nisbatda bo‘ling va bo‘laklar 6 sm va 8 sm ekanini chizg‘ich bilan tekshiring.
«Teng bo‘laklar»: daftar chizig‘idan foydalanib, 10 sm li kesmani 3 teng qismga ajrating (parallel chiziqlar yordamida) va natijani chizg‘ich bilan tekshiring.