☰ Mundarija · Geometriya

Proporsional kesmalarning xossalari

Darslar 49 · 1 ta dars · B. Xaydarov, E. Sariqov, A. Qo‘chqorov. Geometriya, 9-sinf (umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun darslik), to‘ldirilgan va qayta ishlangan 4-nashr. «Huquq va Jamiyat» nashriyoti, Toshkent, 2019
49

Proporsional kesmalarning xossalari

Darslik: 132–133-betlar
MaqsadBurchak tomonlarini kesuvchi parallel to‘g‘ri chiziqlar proporsional kesmalar ajratishini bilish; kesmani berilgan nisbatda bo‘lish va to‘rtinchi proporsional kesmani yasash.
Yangi so‘zlar
proporsional kesmalar · proportional segmentsFales teoremasining umumlashmasi · generalised Thales theoremberilgan nisbatda bo‘lish · dividing in a given ratioto‘rtinchi proporsional kesma · fourth proportional segment
Tushuntirish

Burchakning ikkala tomonini kesib o‘tuvchi parallel to‘g‘ri chiziqlar tomonlardan proporsional kesmalar ajratadi: AB₁ : AC₁ = B₁B₂ : C₁C₂ = B₂B₃ : C₂C₃. Isbot o‘xshash uchburchaklarga asoslanadi, chunki tegishli burchaklar mos va parallelogrammlarning qarama-qarshi tomonlari teng. Bu teoremadan kesmani m : n : k nisbatda bo‘lish usuli kelib chiqadi: o‘tkir burchak tomoniga m, n, k uzunlikdagi kesmalarni ketma-ket qo‘yib, so‘nggi nuqtani boshqa tomondagi berilgan kesma uchi bilan tutashtiramiz va unga parallel chiziqlar o‘tkazamiz. Shuningdek a : b = c : d bo‘lsa, d to‘rtinchi proporsional kesmani ham xuddi shunday yasaymiz: OA = a, AB = b, OC = c qo‘yib, B orqali AC ga parallel o‘tkazamiz, CD = d bo‘ladi. Yasash uchun sirkul uchi o‘tkir, ehtiyot bo‘ling.

Namunalar
56 uzunlikdagi kesmani 2 : 5 : 7 nisbatda bo‘lamiz: 56 : 14 = 4, bo‘laklari 8, 20, 28.
a : b = c : d, a = 6, b = 9, c = 8: d = b·c/a = 9·8/6 = 12.
Sinfda faoliyat

«Teng bo‘laklar»: daftar chizig‘idan foydalanib, 10 sm li kesmani 3 teng qismga ajrating (parallel chiziqlar yordamida) va natijani chizg‘ich bilan tekshiring.

Mashq
1
45 sm kesma 2 : 3 nisbatda bo‘linsa, katta bo‘lagi?
2
Uchburchak tomonlari 3 : 4 : 5 nisbatda, eng katta tomoni eng kichigidan 10 sm uzun. Perimetri necha sm?
3
a : b = c : d, a = 4, b = 10, c = 6. d = ?
4
Nima uchun parallel to‘g‘ri chiziqlar burchak tomonlaridan proporsional kesmalar ajratadi?