☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Diduragay masalalar, gerbariy va genlar o‘zaro ta’siri

Darslar 51–53 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
53

Noallel genlarning o‘zaro ta’siri

Darslik: 143–144-betlar
MaqsadAllel bo‘lmagan genlarning o‘zaro ta’sirini (komplementar va epistaz) tushuntirish va nisbatlarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
allel bo‘lmagan genlar · non-allelic geneskomplementar ta’sir · complementary actionepistaz · epistasisingibitor gen · inhibitor gene
Tushuntirish

Ko‘p belgilar bitta emas, bir necha allel bo‘lmagan genning (turli juft xromosomalardagi turli genlar) ta’siriga bog‘liq; ular Mendelning mustaqil irsiylanish qonuniga bo‘ysunadi, lekin fenotip nisbati o‘zgaradi. Komplementar (to‘ldiruvchi) ta’sirda belgi faqat ikkala dominant gen birga bo‘lgandagina namoyon bo‘ladi: xushbo‘y no‘xatda AAbb (oq) × aaBB (oq) → F1 AaBb qizil; F2 da 9 qizil : 7 oq; tovuq tojida A_B_ — yong‘oqsimon, A_bb — gulsimon, aaB_ — no‘xatsimon, aabb — oddiy (9:3:3:1). Epistazda bir genning dominant (yoki retsessiv) holati boshqa, allel bo‘lmagan genning ta’sirini bostiradi: tovuqlarda ingibitor gen I rang beruvchi C genni to‘xtatadi, shuning uchun I_ — pat oq; IiCc × IiCc dan F2 da 13 oq : 3 rangli. Epistazda F2 nisbatlari: dominant epistazda 13:3 yoki 12:3:1, retsessiv epistazda 9:3:4; komplementar ta’sirda 9:7, 9:6:1, 9:3:4 va 9:3:3:1. Bu nisbatlarning yig‘indisi hamisha 16.

Namunalar
Xushbo‘y no‘xat AaBb × AaBb: gul qizil bo‘lishi uchun A_B_ kerak = 9/16, qolgan 7/16 oq. 1600 ta o‘simlikda 1600 ÷ 16 × 9 = 900 qizil, 700 oq.
Tovuq IiCc × IiCc: rangli faqat iiC_ = 3/16. 800 ta jo‘jada 800 ÷ 16 × 3 = 150 ta rangli, qolgan 650 tasi oq.
Sinfda faoliyat

«Nisbatlar ovi». Kartochkalarga 9:3:3:1, 9:7, 13:3, 9:3:4 nisbatlarni va ta’sir turlarini (oddiy diduragay, komplementar, dominant epistaz, retsessiv epistaz) yozing; juftlab moslang. Har bir nisbat yig‘indisini tekshiring.

Mashq
1
Komplementar ta’sir nima?
2
Epistazda 13:3 nisbati qaysi misolda uchraydi?
3
Xushbo‘y no‘xat F2 da 9:7 bo‘lsa, 480 ta o‘simlikdan taxminan nechtasi oq?
4
Nima uchun ikki oq gulli no‘xatdan qizil gulli F1 hosil bo‘lishi mumkin?