Noallel genlarning o‘zaro ta’siri
Ko‘p belgilar bitta emas, bir necha allel bo‘lmagan genning (turli juft xromosomalardagi turli genlar) ta’siriga bog‘liq; ular Mendelning mustaqil irsiylanish qonuniga bo‘ysunadi, lekin fenotip nisbati o‘zgaradi. Komplementar (to‘ldiruvchi) ta’sirda belgi faqat ikkala dominant gen birga bo‘lgandagina namoyon bo‘ladi: xushbo‘y no‘xatda AAbb (oq) × aaBB (oq) → F1 AaBb qizil; F2 da 9 qizil : 7 oq; tovuq tojida AB_ — yong‘oqsimon, Abb — gulsimon, aaB_ — no‘xatsimon, aabb — oddiy (9:3:3:1). Epistazda bir genning dominant (yoki retsessiv) holati boshqa, allel bo‘lmagan genning ta’sirini bostiradi: tovuqlarda ingibitor gen I rang beruvchi C genni to‘xtatadi, shuning uchun I_ — pat oq; IiCc × IiCc dan F2 da 13 oq : 3 rangli. Epistazda F2 nisbatlari: dominant epistazda 13:3 yoki 12:3:1, retsessiv epistazda 9:3:4; komplementar ta’sirda 9:7, 9:6:1, 9:3:4 va 9:3:3:1. Bu nisbatlarning yig‘indisi hamisha 16.
| Ta’sir | F₂ nisbati |
|---|---|
| Komplementar | 9 : 7; 9 : 6 : 1; 9 : 3 : 4; 9 : 3 : 3 : 1 |
| Dominant epistaz | 13 : 3; 12 : 3 : 1 |
| Retsessiv epistaz | 9 : 3 : 4 |
Binoning asosiy suv jo‘mragi yopiq bo‘lsa, oshxonadagi kran ochilsa ham suv oqmaydi: asosiy jo‘mrak kranning ta’sirini «yopib qo‘yadi». Genlarning ba’zan shunday birini ikkinchisi niqoblashi epistaz bo‘lib, bu faqat tushunishga yordam beradigan model.
Gul seleksioneri noodatiy rangli avlodni tushuntiradi, parrandachilik seleksioneri zotni tanlaydi, genetik g‘ayrioddiy nisbatlarni tahlil qiladi.
Kundalik hayotdan biri ikkinchisining ta’sirini yashiradigan yana bir juftlikni o‘ylab toping va bir gapda yozing.
«Nisbatlar ovi». Kartochkalarga 9:3:3:1, 9:7, 13:3, 9:3:4 nisbatlarni va ta’sir turlarini (oddiy diduragay, komplementar, dominant epistaz, retsessiv epistaz) yozing; juftlab moslang. Har bir nisbat yig‘indisini tekshiring.