ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Diduragay masalalar, gerbariy va genlar o‘zaro ta’siri

Darslar 51–53 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
53

Noallel genlarning o‘zaro ta’siri

Darslik: 143–144-betlar
MaqsadAllel bo‘lmagan genlarning o‘zaro ta’sirini (komplementar va epistaz) tushuntirish va nisbatlarni tahlil qilish.
Yangi so‘zlar
allel bo‘lmagan genlar · non-allelic geneskomplementar ta’sir · complementary actionepistaz · epistasisingibitor gen · inhibitor gene
Tushuntirish

Ko‘p belgilar bitta emas, bir necha allel bo‘lmagan genning (turli juft xromosomalardagi turli genlar) ta’siriga bog‘liq; ular Mendelning mustaqil irsiylanish qonuniga bo‘ysunadi, lekin fenotip nisbati o‘zgaradi. Komplementar (to‘ldiruvchi) ta’sirda belgi faqat ikkala dominant gen birga bo‘lgandagina namoyon bo‘ladi: xushbo‘y no‘xatda AAbb (oq) × aaBB (oq) → F1 AaBb qizil; F2 da 9 qizil : 7 oq; tovuq tojida AB_ — yong‘oqsimon, Abb — gulsimon, aaB_ — no‘xatsimon, aabb — oddiy (9:3:3:1). Epistazda bir genning dominant (yoki retsessiv) holati boshqa, allel bo‘lmagan genning ta’sirini bostiradi: tovuqlarda ingibitor gen I rang beruvchi C genni to‘xtatadi, shuning uchun I_ — pat oq; IiCc × IiCc dan F2 da 13 oq : 3 rangli. Epistazda F2 nisbatlari: dominant epistazda 13:3 yoki 12:3:1, retsessiv epistazda 9:3:4; komplementar ta’sirda 9:7, 9:6:1, 9:3:4 va 9:3:3:1. Bu nisbatlarning yig‘indisi hamisha 16.

Ta’sirF₂ nisbati
Komplementar9 : 7; 9 : 6 : 1; 9 : 3 : 4; 9 : 3 : 3 : 1
Dominant epistaz13 : 3; 12 : 3 : 1
Retsessiv epistaz9 : 3 : 4
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Binoning asosiy suv jo‘mragi yopiq bo‘lsa, oshxonadagi kran ochilsa ham suv oqmaydi: asosiy jo‘mrak kranning ta’sirini «yopib qo‘yadi». Genlarning ba’zan shunday birini ikkinchisi niqoblashi epistaz bo‘lib, bu faqat tushunishga yordam beradigan model.

Kim ishlatadi

Gul seleksioneri noodatiy rangli avlodni tushuntiradi, parrandachilik seleksioneri zotni tanlaydi, genetik g‘ayrioddiy nisbatlarni tahlil qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik hayotdan biri ikkinchisining ta’sirini yashiradigan yana bir juftlikni o‘ylab toping va bir gapda yozing.

Namunalar
02004006008001000900700QizilOqO‘simliklar
Xushbo‘y no‘xat AaBb × AaBb: gul qizil bo‘lishi uchun AB_ kerak = 9/16, qolgan 7/16 oq. 1600 ta o‘simlikda 1600 ÷ 16 × 9 = 900 qizil, 700 oq.
0200400600800150650RangliOqJo‘jalar
Tovuq IiCc × IiCc: rangli faqat iiC_ = 3/16. 800 ta jo‘jada 800 ÷ 16 × 3 = 150 ta rangli, qolgan 650 tasi oq.
Sinfda faoliyat

«Nisbatlar ovi». Kartochkalarga 9:3:3:1, 9:7, 13:3, 9:3:4 nisbatlarni va ta’sir turlarini (oddiy diduragay, komplementar, dominant epistaz, retsessiv epistaz) yozing; juftlab moslang. Har bir nisbat yig‘indisini tekshiring.

Mashq
1
Komplementar ta’sir nima?
2
Epistazda 13:3 nisbati qaysi misolda uchraydi?
3
Xushbo‘y no‘xat F2 da 9:7 bo‘lsa, 480 ta o‘simlikdan taxminan nechtasi oq?
4
Nima uchun ikki oq gulli no‘xatdan qizil gulli F1 hosil bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi yangi mahsulotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →