☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Diduragay masalalar, gerbariy va genlar o‘zaro ta’siri

Darslar 51–53 · 3 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
51

1-amaliy mashg‘ulot: diduragay chatishtirishga doir masalalar yechish

Darslik: 141-bet
MaqsadDiduragay chatishtirishga doir masalalarni yechish: gametalarni yozish, nisbatlarni hisoblash, ota-ona genotipini aniqlash.
Yangi so‘zlar
digeterozigota · dihybrid heterozygotegameta turlari · gamete typesfenotipik sinf · phenotype classavlod nisbati · offspring ratio
Tushuntirish

Diduragay masalada avval har bir organizm gametalarini yozing: har bir gametada har bir allel juftidan bittadan gen bo‘ladi (AaBb — AB, Ab, aB, ab; AABb — AB, Ab; aabb — faqat ab). Gametalar soni 2ⁿ ga teng, n — geterozigota juftlar soni. Murakkab Pennet katagini tuzmasdan, har bir belgini alohida hisoblab, nisbatlarni ko‘paytirish mumkin, chunki belgilar mustaqil irsiylanadi: Aa × Aa 3:1, Bb × bb 1:1, bunda Aa Bb × Aa bb dan (3:1)(1:1) = 3:3:1:1. Ota-ona genotipini topish uchun F ning nisbatini belgilar bo‘yicha ajratib qarang: 3:1 — ikkala ota-ona geterozigota (Aa × Aa), 1:1 — Aa × aa, hammasi bir xil dominant — kamida bitta ota-ona gomozigota dominant (AA). Hisoblash: nisbat qismlari yig‘indisiga bo‘lib, har bir sinfga ko‘paytiring.

Namunalar
AaBb × aaBb: A belgisi Aa × aa = 1:1, B belgisi Bb × Bb = 3:1; birgalikda (1:1)(3:1) = 3:1:3:1. 800 ta avlodda A_B_ = 800 ÷ 8 × 3 = 300.
Pomidor: yumaloq (A) noksimon (a) ustidan, qizil (B) sariq (b) ustidan dominant. AaBb × aabb dan 4 xil fenotip 1:1:1:1: yumaloq-qizil, yumaloq-sariq, noksimon-qizil, noksimon-sariq.
Sinfda faoliyat

«Gametalar zanjiri». Doskada 8 ta genotip yoziladi (AABB, AaBB, aaBb, AaBb, Aabb, aabb, AABb, aaBB); guruhlar tezlik bilan har birining gametalarini va ularning sonini yozadi.

Mashq
1
AaBB organizm qanday gametalar hosil qiladi?
2
AaBb × Aabb chatishtirishdan avlodda fenotip nisbati qanday?
3
AaBbCcDd organizm nechta xil gameta hosil qiladi?
4
Nima uchun nisbatlarni belgilar bo‘yicha alohida hisoblab ko‘paytirish mumkin?