ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Biotexnologiya va O‘zbekiston olimlari yutuqlari

Darslar 66–67 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
66

Seleksiya va biotexnologiya

Darslik: 182–183-betlar
MaqsadBiotexnologiya, mikroorganizmlar seleksiyasi va gen muhandisligi tushunchalarini ta’riflash, ularning amaliy ahamiyatini ko‘rsatish.
Yangi so‘zlar
biotexnologiya · biotechnologyshtamm · straingen muhandisligi · genetic engineeringrekombinant DNK · recombinant DNA
Tushuntirish

Biotexnologiya — odamga kerakli mahsulotlarni tirik hujayralar yordamida yoki ulardan olish texnologiyasi. Non, qatiq, pishloq, vino tayyorlash qadimdan achitqi va bakteriyalar faoliyatiga asoslangan; sanoat mikrobiologiyasida seleksiya qilingan shtammlar vitaminlar (B₂, B₁₂), antibiotiklar, fermentlar, aminokislotalar (lizin) va oziqaviy oqsil beradi; sulfid bakteriyalari yordamida rudadan mis va boshqa metallar ajratib olinadi. Gen muhandisligi bir organizmning genini boshqa organizmga ko‘chiradi: cheklovchi fermentlar DNKni kerakli joyda kesadi, ligaza uni plazmida (vektor) bilan tikadi, hosil bo‘lgan rekombinant DNK bakteriya yoki achitqi hujayrasiga kiritiladi va u odam oqsilini ishlab chiqaradi. Shu yo‘l bilan insulin (1980-yillardan) va interferon olinadi; hozir bu yo‘l bilan boshqa dori va emlar ham tayyorlanadi. So‘nggi yillardagi yangi vositalar: CRISPR genom tahriri (E. Sharpantye va Dj. Dudna, Nobel mukofoti 2020) va mRNK emlari; ularga qaysi organizm va qanday maqsadda qo‘llash qonun va axloq me’yorlari bilan tartibga solinadi. Uyda qatiq yoki non tayyorlashda katta kishi yordam beradi, mikroblar kulturalari bilan tajriba o‘tkazilmaydi.

Yo‘nalishMahsulotlar
Oziq-ovqatnon, qatiq, pishloq, vino
Sanoat mikrobiologiyasivitaminlar, antibiotiklar, fermentlar, lizin, oqsil; rudadan mis
Genetik muhandislikinsulin, interferon, vaksinalar; CRISPR
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi fermalarda chorva go‘ngi va qishloq xo‘jaligi chiqindilari yopiq idishda mikroblar yordamida biogazga aylantiriladi. Mikroblar chiqindini parchalab, yonuvchi gaz hosil qiladi. Qoldiq esa o‘g‘it sifatida ishlatilishi mumkin.

Kim ishlatadi

Biogaz qurilmasi operatori jarayonni nazorat qiladi, biotexnolog fermentlar ishlab chiqaradi, oziq-ovqat texnologi mikroblar yordamida mahsulot tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biogaz zanjirining oddiy strelkali sxemasini chizing: qishloq xo‘jaligi chiqindisi, mikroblar, gaz, o‘g‘it; har bir qadamni o‘z so‘zingiz bilan yozing.

Namunalar
Escherichia coli bakteriyasi har 20 daqiqada ikkiga bo‘linadi: 2 soatda 6 ta bo‘linish, 1 ta hujayradan 2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64 ta hujayra. Shu sababli sanoat uchun tez ko‘payadigan mikroblar qulay.
Insulin geni odam DNKsidan olinib plazmidaga ulanadi, plazmid bakteriyaga kiritiladi, bakteriya insulin ishlab chiqaradi — bu gen muhandisligi; hosil bo‘lgan insulin ko‘p odamlarga qandli diabetda yordam beradi.
Sinfda faoliyat

«Gen muhandisligi zanjiri». Kartochkalarni to‘g‘ri tartibga soling: 1) gen ajratiladi; 2) plazmida bilan tikiladi; 3) bakteriyaga kiritiladi; 4) bakteriya ko‘payadi; 5) oqsil olinadi va tozalanadi.

Mashq
1
Biotexnologiya nima?
2
Gen muhandisligi yordamida qaysi ikki modda olinadi?
3
Achitqi biomassasining 60 % i oqsil bo‘lsa, 500 kg biomassada necha kg oqsil bor?
4
Nima uchun bakteriyalar odam oqsilini ishlab chiqarishda qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYil yakuni va yoz rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →