Seleksiya va biotexnologiya
Biotexnologiya — odamga kerakli mahsulotlarni tirik hujayralar yordamida yoki ulardan olish texnologiyasi. Non, qatiq, pishloq, vino tayyorlash qadimdan achitqi va bakteriyalar faoliyatiga asoslangan; sanoat mikrobiologiyasida seleksiya qilingan shtammlar vitaminlar (B₂, B₁₂), antibiotiklar, fermentlar, aminokislotalar (lizin) va oziqaviy oqsil beradi; sulfid bakteriyalari yordamida rudadan mis va boshqa metallar ajratib olinadi. Gen muhandisligi bir organizmning genini boshqa organizmga ko‘chiradi: cheklovchi fermentlar DNKni kerakli joyda kesadi, ligaza uni plazmida (vektor) bilan tikadi, hosil bo‘lgan rekombinant DNK bakteriya yoki achitqi hujayrasiga kiritiladi va u odam oqsilini ishlab chiqaradi. Shu yo‘l bilan insulin (1980-yillardan) va interferon olinadi; hozir bu yo‘l bilan boshqa dori va emlar ham tayyorlanadi. So‘nggi yillardagi yangi vositalar: CRISPR genom tahriri (E. Sharpantye va Dj. Dudna, Nobel mukofoti 2020) va mRNK emlari; ularga qaysi organizm va qanday maqsadda qo‘llash qonun va axloq me’yorlari bilan tartibga solinadi. Uyda qatiq yoki non tayyorlashda katta kishi yordam beradi, mikroblar kulturalari bilan tajriba o‘tkazilmaydi.
«Gen muhandisligi zanjiri». Kartochkalarni to‘g‘ri tartibga soling: 1) gen ajratiladi; 2) plazmida bilan tikiladi; 3) bakteriyaga kiritiladi; 4) bakteriya ko‘payadi; 5) oqsil olinadi va tozalanadi.