ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

O‘simliklar va zamburug‘lar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
5

Eukariotlar – o‘simliklarning xilma-xilligi

Darslik: 17–18-betlar
MaqsadO‘simliklar xilma-xilligini (tuban va yuksak o‘simliklar) bilish va ularning tabiat hamda inson hayotidagi ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tuban o‘simliklar · lower plantsyuksak o‘simliklar · higher plantstallom · thallusvegetativ organlar · vegetative organs
Tushuntirish

Eukariot o‘simliklar tuban va yuksak o‘simliklarga bo‘linadi. Tuban o‘simliklar (suvo‘tlar) suvda yoki sernam joylarda yashaydi; ular bir hujayrali, koloniyali yoki ko‘p hujayrali bo‘lib, tanasi to‘qima va organlarga ajralmagan, shuning uchun tallom deyiladi. Yuksak o‘simliklarning ko‘pchiligida ildiz, poya va barg kabi vegetativ organlar hamda to‘qimalar rivojlangan; ular evolutsion jihatdan yoshroq. Ko‘p hujayrali o‘simlikda hujayralar ixtisoslashgan: ba’zilari fotosintez qiladi, boshqalari modda tashiydi yoki tanani mustahkamlaydi. O‘simliklar fotosintez orqali kislorod chiqaradi, quyosh energiyasini organik moddalarga aylantiradi, tuproqni yemirilishdan saqlaydi, iqlim va suv balansiga ta’sir qiladi hamda hayvonlar va odam uchun oziq, xomashyo va dori manbaidir. O‘zbekistonda noyob turlar muhofaza qilinadi va ular O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

GuruhTanaMisollar
Quyi o‘simliklar (suvo‘tlar)tallom: to‘qima va organlar yo‘qxlorella, spirogira
Yuksak o‘simliklarildiz, poya, barg, to‘qimalarpaxta, bug‘doy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qadoqlangan shirinlik, jele yoki sut mahsulotlari tarkibida ba’zan agar yoki alginat kabi quyultiruvchi moddalar yoziladi. Ular dengiz o‘tlari, ya’ni suvo‘tlardan olinadi. Past o‘simliklar shu tariqa oshxonamizga ham yetib keladi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologi suvo‘tidan olingan quyultiruvchini mahsulotga qo‘shadi, baliq xo‘jaligi xodimi suv havzasida suvo‘tlar ko‘payishini kuzatadi, botanik gerbariy uchun o‘simliklarni aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki do‘konda biror qadoqlangan mahsulot tarkibi yozuvini (yoki uning rasmini) o‘qib, agar, alginat yoki karragenan so‘zlarini qidiring; topilmasa, yo‘lda ko‘rgan ikki o‘simlikni «past» yoki «yuqori» deb belgilang.

Namunalar
≡Tallom
Tana to‘qima va organlarga bo‘linmagan o‘simlik tanasi.
Xlorella bir hujayrali tuban o‘simlik, spirogira esa ipsimon ko‘p hujayrali suvo‘ti: ikkalasida ham ildiz, poya, barg yo‘q.
G‘o‘za va bug‘doy yuksak o‘simliklar: ularda ildiz, poya, barg va to‘qimalar bor, ildizi tuproqdan suv va mineral tuzlarni shimadi.
Sinfda faoliyat

«Tuban yoki yuksak?» Kartochkalarda o‘simlik nomlari (xlamidomonada, mox, paporotnik, terak, ulotriks, g‘o‘za) bor. Guruh ularni ikki toifaga ajratadi va har biri uchun bitta belgisini aytadi.

Mashq
1
Tallom nima? Qaysi o‘simliklarda bo‘ladi?
2
Tuban va yuksak o‘simliklarning ikkita farqini ayting.
3
Tog‘ yonbag‘rida o‘rmon kesilsa, sel va tuproq yemirilishi nega kuchayadi?
4
Nima uchun ko‘p hujayrali yuksak o‘simlikda hujayralar ixtisoslashgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBirinchi namuna xavfsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →