Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
5
Eukariotlar – o‘simliklarning xilma-xilligi
Darslik: 17–18-betlar
MaqsadO‘simliklar xilma-xilligini (tuban va yuksak o‘simliklar) bilish va ularning tabiat hamda inson hayotidagi ahamiyatini tushuntirish.
Eukariot o‘simliklar tuban va yuksak o‘simliklarga bo‘linadi. Tuban o‘simliklar (suvo‘tlar) suvda yoki sernam joylarda yashaydi; ular bir hujayrali, koloniyali yoki ko‘p hujayrali bo‘lib, tanasi to‘qima va organlarga ajralmagan, shuning uchun tallom deyiladi. Yuksak o‘simliklarning ko‘pchiligida ildiz, poya va barg kabi vegetativ organlar hamda to‘qimalar rivojlangan; ular evolutsion jihatdan yoshroq. Ko‘p hujayrali o‘simlikda hujayralar ixtisoslashgan: ba’zilari fotosintez qiladi, boshqalari modda tashiydi yoki tanani mustahkamlaydi. O‘simliklar fotosintez orqali kislorod chiqaradi, quyosh energiyasini organik moddalarga aylantiradi, tuproqni yemirilishdan saqlaydi, iqlim va suv balansiga ta’sir qiladi hamda hayvonlar va odam uchun oziq, xomashyo va dori manbaidir. O‘zbekistonda noyob turlar muhofaza qilinadi va ular O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Namunalar
Xlorella bir hujayrali tuban o‘simlik, spirogira esa ipsimon ko‘p hujayrali suvo‘ti: ikkalasida ham ildiz, poya, barg yo‘q.
G‘o‘za va bug‘doy yuksak o‘simliklar: ularda ildiz, poya, barg va to‘qimalar bor, ildizi tuproqdan suv va mineral tuzlarni shimadi.
Sinfda faoliyat
«Tuban yoki yuksak?» Kartochkalarda o‘simlik nomlari (xlamidomonada, mox, paporotnik, terak, ulotriks, g‘o‘za) bor. Guruh ularni ikki toifaga ajratadi va har biri uchun bitta belgisini aytadi.
Mashq
1
Tallom nima? Qaysi o‘simliklarda bo‘ladi?
Ildiz, poya va bargga ajralmagan tana; tuban o‘simliklarda (suvo‘tlarda).
2
Tuban va yuksak o‘simliklarning ikkita farqini ayting.