Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
1
Tirik organizmlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Darslik: 5–7-betlar
MaqsadTirik organizmlarning umumiy xususiyatlarini sanash va ularni jonsiz jismlardan farqlay olish.
Barcha tirik organizmlar hujayralardan tuziladi, hujayra esa tiriklik xossalarining hammasini o‘zida mujassamlagan eng kichik birlikdir. Tirik organizm tashqi muhit bilan doimo modda va energiya almashadi: assimilyatsiya jarayonida oddiy moddalardan o‘ziga xos murakkab moddalar quriladi, dissimilyatsiyada esa moddalar parchalanib, energiya ajraladi. Shu bilan bog‘liq oziqlanish, nafas olish va ajratish jarayonlari yuz beradi; organizm o‘sadi va rivojlanadi. Tirik mavjudot muhit ta’siriga javob beradi (qo‘zg‘aluvchanlik) va ichki muhit tarkibini me’yorda ushlab turadi, bunga gomeostaz deyiladi. Ko‘payish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik hayotning davom etishini va turlarning xilma-xilligini ta’minlaydi. Jonsiz jismlar (masalan, tosh yoki olov) ayrim belgilarga o‘xshash ko‘rinsa ham, bu belgilarning hammasiga birgalikda ega emas.
Namunalar
Qor ko‘chkisi harakat qiladi va o‘sadi, lekin hujayrasi, moddalar almashinuvi va irsiyati yo‘q, shuning uchun u tirik emas.
Kaktus quruq cho‘lda suvni to‘qimalarida to‘plab, qurg‘oqchilikda undan sarflaydi: bu zaxira va gomeostaz xususiyatiga misol.
Sinfda faoliyat
«Tirikmi yoki jonsiz?» O‘quvchilar 10 ta rasm yoki so‘zni (masalan, qo‘ziqorin, olov, urug‘, bulut, mikrob, mashina) ikki guruhga ajratadi va har bir tanlovini kamida ikki xususiyat bilan asoslaydi.
Mashq
1
Tiriklikning kamida beshta asosiy xususiyatini sanang.
Masalan: hujayraviy tuzilish, moddalar almashinuvi, oziqlanish, nafas olish, ajratish, o‘sish va rivojlanish, qo‘zg‘aluvchanlik, ko‘payish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik.
2
Assimilyatsiya va dissimilyatsiya o‘rtasidagi farqni ayting.
Assimilyatsiyada moddalar sintezlanadi va energiya sarflanadi; dissimilyatsiyada moddalar parchalanadi va energiya ajraladi.
3
Kuzda barglarning to‘kilishi va hayvonning qishki uyquga ketishi tirik organizmning qaysi xususiyatini ko‘rsatadi?
Muhit o‘zgarishiga javob berish (qo‘zg‘aluvchanlik) va moslashish; bu organizmning ichki muhitini saqlashga ham yordam beradi.
4
Agar hujayrada dissimilyatsiya to‘xtab, faqat assimilyatsiya davom etishga urinsa, nima yuz beradi? Javobingizni tushuntiring.
Assimilyatsiya to‘xtaydi: sintez uchun energiya dissimilyatsiyadan keladi, parchalanishdan hosil bo‘lgan oddiy moddalar esa sintez uchun xomashyo bo‘ladi. Shuning uchun ikkala jarayon bir-biriga uzviy bog‘liq.