Tirik organizmlarning o‘ziga xos xususiyatlari
Barcha tirik organizmlar hujayralardan tuziladi, hujayra esa tiriklik xossalarining hammasini o‘zida mujassamlagan eng kichik birlikdir. Tirik organizm tashqi muhit bilan doimo modda va energiya almashadi: assimilyatsiya jarayonida oddiy moddalardan o‘ziga xos murakkab moddalar quriladi, dissimilyatsiyada esa moddalar parchalanib, energiya ajraladi. Shu bilan bog‘liq oziqlanish, nafas olish va ajratish jarayonlari yuz beradi; organizm o‘sadi va rivojlanadi. Tirik mavjudot muhit ta’siriga javob beradi (qo‘zg‘aluvchanlik) va ichki muhit tarkibini me’yorda ushlab turadi, bunga gomeostaz deyiladi. Ko‘payish, irsiyat va o‘zgaruvchanlik hayotning davom etishini va turlarning xilma-xilligini ta’minlaydi. Jonsiz jismlar (masalan, tosh yoki olov) ayrim belgilarga o‘xshash ko‘rinsa ham, bu belgilarning hammasiga birgalikda ega emas.
| Jarayon | Moddalar | Energiya |
|---|---|---|
| Assimilyatsiya | oddiydan murakkabga: sintez | sarflanadi |
| Dissimilyatsiya | murakkabdan oddiyga: parchalanish | ajraladi |
Boshqa sayyoradan tuproq namunasi olib kelingan, deylik. Olimlar bitta belgiga qarab hukm chiqarmaydi: namunada moddalar almashinuvi, o‘sish, muhitga javob va ko‘payish birga uchraydimi, shuni tekshiradi. Faqat harakatning o‘zi tirik ekanini isbotlamaydi.
Astrobiolog Yerdan tashqarida hayot izlaydi, urug‘chilik laboranti ekishdan oldin urug‘lar tirikligini tekshiradi, oziq-ovqat laboratoriyasi xodimi sharbatdagi mikroblar ko‘payayotganini aniqlaydi.
Hovlidagi yoki xonadagi bitta o‘simlik (yoki uning rasmi) bilan bitta jonsiz narsani solishtiring: o‘simlik ko‘rsatadigan ikkita tiriklik belgisini yozing.
| Belgi | Qor ko‘chkisi | Tirik organizm |
|---|---|---|
| Harakat | bor | bor |
| O‘sish | bor | bor |
| Hujayra | yo‘q | bor |
| Moddalar almashinuvi | yo‘q | bor |
| Irsiyat | yo‘q | bor |
«Tirikmi yoki jonsiz?» O‘quvchilar 10 ta rasm yoki so‘zni (masalan, qo‘ziqorin, olov, urug‘, bulut, mikrob, mashina) ikki guruhga ajratadi va har bir tanlovini kamida ikki xususiyat bilan asoslaydi.