ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Oqsillarning tuzilishi va xossalari

Darslar 25–26 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
25

Oqsil tarkibi. Oqsil tuzilishi

Darslik: 66–67-betlar
MaqsadOqsil molekulasining birlamchi, ikkilamchi, uchlamchi va to‘rtlamchi tuzilishini hamda oqsillar xilma-xilligi sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
birlamchi tuzilish · primary structureikkilamchi tuzilish (spiral) · secondary structure (helix)uchlamchi tuzilish · tertiary structureto‘rtlamchi tuzilish · quaternary structure
Tushuntirish

Har bir turda faqat unga xos oqsillar bor; hatto bir xil vazifani bajaruvchi oqsillar (masalan, gemoglobin) turli hayvonlarda biroz farq qiladi. Oqsillarning xilma-xilligi uch omil bilan izohlanadi: aminokislotalar tarkibi, ularning soni va zanjirdagi ketma-ketligi. Birlamchi tuzilish — peptid bog‘lar bilan bog‘langan aminokislotalar ketma-ketligi. Ikkilamchi tuzilishda zanjir spiral (yoki burmali varaq) shaklida buraladi va spiral o‘ramlari orasida NH va CO guruhlari o‘rtasida vodorod bog‘lar hosil bo‘ladi; bunga keratin va kollagen misol. Uchlamchi tuzilishda spiral o‘ziga xos tarzda buklanib, globula hosil qiladi (masalan, mioglobin); uni vodorod, ionli, disulfid va gidrofob bog‘lar ushlab turadi. To‘rtlamchi tuzilish bir necha polipeptid zanjirining birikishidan hosil bo‘ladi: gemoglobinda to‘rtta zanjir va to‘rtta temirli gem bor. Oqsilda bitta aminokislotaning almashishi ham uning shakli va vazifasini o‘zgartirishi mumkin.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi kir yuvish vositalariga fermentlar qo‘shiladi. Olimlar ularning aminokislotalaridan bir nechtasini o‘zgartirib, ferment kir yuvish mashinasida ham shaklini yo‘qotmaydigan qiladi. Zanjirdagi tartib o‘zgarsa, oqsil shakli va ishi ham o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Oqsil muhandisi fermentning tuzilishini loyihalaydi, kimyogar yuvish vositasi tarkibini tanlaydi, bioinformatik turlar oqsillari ketma-ketligini solishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror so‘zning harflarini boshqa tartibda terib, nechta yangi so‘z chiqishini sanang; bir xil «qismlar» boshqa tartibda boshqa narsa berishini oqsilga bog‘lang.

Namunalar
OqsilZanjirlarTuzilish
Gemoglobin4to‘rtlamchi
Mioglobin1uchlamchi
Gemoglobin 4 ta polipeptid zanjiridan iborat: bu to‘rtlamchi tuzilishga misol; mioglobin bitta zanjirdan iborat va uchlamchi tuzilishga ega.
ƒFormula
250 × 120 = 30000
taxminiy molekulyar massa
Zanjirida 250 ta aminokislota bo‘lsa, taxminiy molekulyar massa 250 × 120 = 30000 (o‘rtacha aminokislota qoldig‘i 120 deb olingan).
Sinfda faoliyat

«Tuzilish pog‘onalari». Ip va munchoqlar bilan modelni qurasiz: munchoqlar ketma-ketligi (birlamchi), ipni qalamga o‘rash (ikkilamchi), o‘ralgan ipni yumaloq tugun qilish (uchlamchi), bir nechta tugunni birlashtirish (to‘rtlamchi).

Mashq
1
Oqsil tuzilishining to‘rt darajasini tartib bilan ayting.
2
Birlamchi tuzilishda aminokislotalar qaysi bog‘ bilan bog‘langan?
3
400 ta aminokislotali oqsilning taxminiy molekulyar massasi qancha? Qoldiq massasi 120 deb oling.
4
Nima uchun 20 xil aminokislotadan juda ko‘p turli oqsillar hosil bo‘la oladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTaxta xaridi: ulgurji yoki kichikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →