ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Lipidlar, aminokislotalar va oqsillar

Darslar 23–24 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
23

Lipidlar

Darslik: 61–62-betlar
MaqsadLipidlarning xillari, tuzilishi va hujayra hamda organizmdagi vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
lipid · lipidneytral yog‘ (triglitserid) · neutral fat (triglyceride)fosfolipid · phospholipidsteroid · steroid
Tushuntirish

Lipidlar suvda erimaydigan organik birikmalar guruhi. Eng ko‘p tarqalgani oddiy lipidlar — neytral yog‘lar: hayvonlarda yog‘, o‘simliklarda moy (odatdagi haroratda suyuq); kimyoviy jihatdan glitserin va yog‘ kislotalaridan tuzilgan. Mum ham oddiy lipid bo‘lib, suv o‘tkazmaydigan qoplama hosil qiladi (masalan, bargda, asalari uyasida). Murakkab lipidlar: fosfolipidlar hujayra membranasining asosi, glikolipidlar va lipoproteinlar (lipid + oqsil) membrana va tashish uchun muhim. Steroidlar (xolesterin, jinsiy gormonlar, D vitamini) boshqa guruh lipidlardir. Lipidlarning vazifalari: energiya (1 g yog‘ to‘liq parchalanganda taxminan 38,9 kJ, uglevoddan ikki baravarga yaqin ko‘p), zaxira, issiqlikni saqlash (teri osti yog‘i), membrana qurilishi, gormonlar sintezi va himoya. Yog‘ oksidlanganda suv ham hosil bo‘ladi (1 kg yog‘dan taxminan 1,1 l): bu metabolik suv cho‘l hayvonlari uchun foydali; tuya o‘rkachidagi yog‘ esa avvalo energiya zaxirasidir.

GuruhMisollar
Oddiyneytral yog‘lar (glitserin + yog‘ kislotalari), mum
Murakkabfosfolipidlar, glikolipidlar, lipoproteinlar
Steroidlarxolesterin, jinsiy gormonlar, D vitamini
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yomg‘irdan keyin olma yoki bargning yuzasida suv tomchilari dumalab tushadi. Ularni mum qatlami himoya qiladi, mum esa suvda erimaydigan lipid. Qatlam suvning ortiqcha bug‘lanishini ham kamaytiradi.

Kim ishlatadi

Asalarichi mum yig‘adi, kosmetika texnologi o‘simlik mumi va moylaridan foydalanadi, botanik barg yuzasi qanday himoyalanishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Yomg‘ir yoki o‘simlik sug‘orilgandan keyin turli o‘simlik barglaridagi suv tomchilarini kuzating: qaysi birida dumalaydi, qaysida yoyiladi? Bargni yulmang.

Namunalar
01020304038,917,617,6Yog‘UglevodOqsilkJ / gkJ / g
Kungaboqar urug‘ida moy zaxira modda sifatida ko‘p; uning 1 g miqdori taxminan 38,9 kJ energiya beradi.
Ayiq qishki uyquga ketishdan oldin ko‘p yog‘ to‘playdi va uni sekin sarflab, qish davomida energiya oladi.
Sinfda faoliyat

«Yog‘ yoki moy?» Kartochkalardagi mahsulotlarni (qo‘y yog‘i, zig‘ir moyi, g‘o‘za chigiti moyi, tuya o‘rkach yog‘i, asal mumi, xolesterin, fosfolipid) oddiy lipid, murakkab lipid va steroidga ajrating.

Mashq
1
Neytral yog‘lar qaysi moddalardan tuzilgan?
2
50 g yog‘ to‘liq parchalansa, qancha energiya ajraladi? 1 g = 38,9 kJ (38,9 = 389 : 10). Javobni kJ da yozing.
3
Fosfolipidlar hujayrada qanday rol o‘ynaydi?
4
Nima uchun qutb hayvonlari teri ostida qalin yog‘ qatlami to‘playdi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQishki ishlab chiqarish rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →