Lipidlar
Lipidlar suvda erimaydigan organik birikmalar guruhi. Eng ko‘p tarqalgani oddiy lipidlar — neytral yog‘lar: hayvonlarda yog‘, o‘simliklarda moy (odatdagi haroratda suyuq); kimyoviy jihatdan glitserin va yog‘ kislotalaridan tuzilgan. Mum ham oddiy lipid bo‘lib, suv o‘tkazmaydigan qoplama hosil qiladi (masalan, bargda, asalari uyasida). Murakkab lipidlar: fosfolipidlar hujayra membranasining asosi, glikolipidlar va lipoproteinlar (lipid + oqsil) membrana va tashish uchun muhim. Steroidlar (xolesterin, jinsiy gormonlar, D vitamini) boshqa guruh lipidlardir. Lipidlarning vazifalari: energiya (1 g yog‘ to‘liq parchalanganda taxminan 38,9 kJ, uglevoddan ikki baravarga yaqin ko‘p), zaxira, issiqlikni saqlash (teri osti yog‘i), membrana qurilishi, gormonlar sintezi va himoya. Yog‘ oksidlanganda suv ham hosil bo‘ladi (1 kg yog‘dan taxminan 1,1 l): bu metabolik suv cho‘l hayvonlari uchun foydali; tuya o‘rkachidagi yog‘ esa avvalo energiya zaxirasidir.
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| Oddiy | neytral yog‘lar (glitserin + yog‘ kislotalari), mum |
| Murakkab | fosfolipidlar, glikolipidlar, lipoproteinlar |
| Steroidlar | xolesterin, jinsiy gormonlar, D vitamini |
Yomg‘irdan keyin olma yoki bargning yuzasida suv tomchilari dumalab tushadi. Ularni mum qatlami himoya qiladi, mum esa suvda erimaydigan lipid. Qatlam suvning ortiqcha bug‘lanishini ham kamaytiradi.
Asalarichi mum yig‘adi, kosmetika texnologi o‘simlik mumi va moylaridan foydalanadi, botanik barg yuzasi qanday himoyalanishini o‘rganadi.
Yomg‘ir yoki o‘simlik sug‘orilgandan keyin turli o‘simlik barglaridagi suv tomchilarini kuzating: qaysi birida dumalaydi, qaysida yoyiladi? Bargni yulmang.
«Yog‘ yoki moy?» Kartochkalardagi mahsulotlarni (qo‘y yog‘i, zig‘ir moyi, g‘o‘za chigiti moyi, tuya o‘rkach yog‘i, asal mumi, xolesterin, fosfolipid) oddiy lipid, murakkab lipid va steroidga ajrating.