Hujayrani o‘rganish tarixi va hujayra nazariyasi
Hujayra mikroskop kashf etilgach ochildi: 1665-yilda ingliz olimi R. Guk po‘kak to‘qimasining yupqa kesmasida mayda bo‘shliqlarni ko‘rib, ularni «sellula» (katakcha) deb atadi. 1670-yillarda A. Levenguk tirik mikroorganizmlarni, bakteriyalar va qondagi eritrositlarni kuzatdi; 1831-yilda R. Braun hujayrada yadroni aniqladi. 1838–1839-yillarda M. Shleyden va T. Shvann o‘simlik va hayvonlar hujayralardan tuzilgan degan xulosaga tayanib hujayra nazariyasini yaratdi; keyinroq R. Virxov yangi hujayra faqat mavjud hujayradan hosil bo‘lishini ta’kidladi, K. Ber esa sutemizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etib, ko‘p hujayrali organizm bitta zigotadan rivojlanishini ko‘rsatdi. Hozirgi hujayra nazariyasiga ko‘ra: barcha organizmlar hujayralardan tuzilgan; hujayra tirik organizmlarning tuzilish va vazifa birligi; yangi hujayralar faqat bo‘linish bilan oldingi hujayralardan hosil bo‘ladi; hujayraviy tuzilish tirik organizmlarning umumiy kelib chiqishidan dalolat beradi. Viruslar bu qoidaga istisno hisoblanadi, chunki ular hujayrasiz.
O‘simlik ko‘paytiriladigan laboratoriyada kichkina o‘simlik bo‘lagidan bir necha hujayra oziq muhitiga qo‘yiladi va ular bo‘linib, o‘nlab bir xil o‘simlikka aylanadi. Bu usul hujayra faqat boshqa hujayradan paydo bo‘lishiga va bo‘linishiga tayanadi.
O‘simlik seleksionerlari ko‘chat ko‘paytiradi, laboratoriya tadqiqotchisi hujayralarni kuzatadi, fan tarixchisi kashfiyotlar ketma-ketligini tushuntiradi.
Shu hafta ko‘rgan o‘simlik, hayvon va yana bir tirik jonzotni tanlang va ularning hujayralari borligidan tashqari yana nima umumiyligini bir gapda yozing.
«Olimlar zanjiri». Chiziq bo‘ylab 6 ta kartochka (Guk, Levenguk, Braun, Shleyden va Shvann, Virxov, Ber) joylashtiring. Har bir o‘quvchi o‘z olimining kashfiyotini bir gapda aytadi va yil bo‘yicha o‘z o‘rnini topadi.