ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hujayra nazariyasi va hujayrani o‘rganish usullari

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
9

Hujayrani o‘rganish tarixi va hujayra nazariyasi

Darslik: 29–30-betlar
MaqsadHujayra kashf etilishi tarixini va hujayra nazariyasining asosiy qoidalarini bilish.
Yangi so‘zlar
hujayra nazariyasi · cell theorysellula (katakcha) · cellula (small chamber)zigota · zygoteprotoplazma · protoplasm
Tushuntirish

Hujayra mikroskop kashf etilgach ochildi: 1665-yilda ingliz olimi R. Guk po‘kak to‘qimasining yupqa kesmasida mayda bo‘shliqlarni ko‘rib, ularni «sellula» (katakcha) deb atadi. 1670-yillarda A. Levenguk tirik mikroorganizmlarni, bakteriyalar va qondagi eritrositlarni kuzatdi; 1831-yilda R. Braun hujayrada yadroni aniqladi. 1838–1839-yillarda M. Shleyden va T. Shvann o‘simlik va hayvonlar hujayralardan tuzilgan degan xulosaga tayanib hujayra nazariyasini yaratdi; keyinroq R. Virxov yangi hujayra faqat mavjud hujayradan hosil bo‘lishini ta’kidladi, K. Ber esa sutemizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etib, ko‘p hujayrali organizm bitta zigotadan rivojlanishini ko‘rsatdi. Hozirgi hujayra nazariyasiga ko‘ra: barcha organizmlar hujayralardan tuzilgan; hujayra tirik organizmlarning tuzilish va vazifa birligi; yangi hujayralar faqat bo‘linish bilan oldingi hujayralardan hosil bo‘ladi; hujayraviy tuzilish tirik organizmlarning umumiy kelib chiqishidan dalolat beradi. Viruslar bu qoidaga istisno hisoblanadi, chunki ular hujayrasiz.

1665Guk: po‘kak, «cellulae»1670-yillarLevenguk: mikroblar1831Broun: yadro1838–1839Shleyden va Shvann: hujayra nazariyasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘simlik ko‘paytiriladigan laboratoriyada kichkina o‘simlik bo‘lagidan bir necha hujayra oziq muhitiga qo‘yiladi va ular bo‘linib, o‘nlab bir xil o‘simlikka aylanadi. Bu usul hujayra faqat boshqa hujayradan paydo bo‘lishiga va bo‘linishiga tayanadi.

Kim ishlatadi

O‘simlik seleksionerlari ko‘chat ko‘paytiradi, laboratoriya tadqiqotchisi hujayralarni kuzatadi, fan tarixchisi kashfiyotlar ketma-ketligini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Shu hafta ko‘rgan o‘simlik, hayvon va yana bir tirik jonzotni tanlang va ularning hujayralari borligidan tashqari yana nima umumiyligini bir gapda yozing.

Namunalar
Guk 1665-yilda ko‘rgan «katakchalar» aslida po‘kakning o‘lik hujayra devorlari edi.
Kichik chivin lichinkasi ham, fil ham hujayralardan tuzilgan; ularning farqi hujayralar soni va xillarida (mushak, nerv, qon hujayralari), tuzilish birligi esa ikkalasida ham hujayra.
Sinfda faoliyat

«Olimlar zanjiri». Chiziq bo‘ylab 6 ta kartochka (Guk, Levenguk, Braun, Shleyden va Shvann, Virxov, Ber) joylashtiring. Har bir o‘quvchi o‘z olimining kashfiyotini bir gapda aytadi va yil bo‘yicha o‘z o‘rnini topadi.

Mashq
1
Hujayra atamasini kim va qachon kiritgan?
2
Hujayra nazariyasini yaratgan olimlar va yillarni ayting.
3
Mikroskop kashf etilmaganida hujayra nazariyasi nima uchun yaratilmagan bo‘lardi?
4
Nima uchun viruslar hujayra nazariyasiga istisno hisoblanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliLoyihamiz nomi va logotipiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →