Energiya almashinuvi bosqichlari
Energiya almashinuvi uch bosqichda ketadi. 1) Tayyorgarlik bosqichi: katta molekulalar oddiy molekulalarga parchalanadi (kraxmal — glyukozaga, oqsil — aminokislotalarga, yog‘ — glitserin va yog‘ kislotalariga); energiya deyarli hammasi issiqlik bo‘lib tarqaladi. 2) Glikoliz — sitoplazmada kislorodsiz parchalanish: 1 molekula glyukoza 2 molekula uch uglerodli birikma (piruvat)ga parchalanib, 2 ATF hosil bo‘ladi; kislorod kam bo‘lsa, hayvon hujayrasida piruvatdan sut kislotasi hosil bo‘ladi, achitqi va ba’zi mikroorganizmlarda esa spirtli achish bilan etil spirti va CO₂ hosil bo‘ladi. Darslikdagi hisobda glikolizda 200 kJ ajraladi, uning 2 × 40 = 80 kJi ATFda to‘planadi. 3) Aerob oksidlanish mitoxondriyada o‘tadi: glikolizdan keyingi mahsulotlar kislorod ishtirokida CO₂ va H₂O gacha parchalanadi; darslik hisobida bunda 36 ATF hosil bo‘ladi (jami 2 + 36 = 38 ATF, 38 × 40 = 1520 kJ), zamonaviy aniqroq hisoblarda bu raqam taxminan 30–32 ATFga yaqin. Shu sababli kislorodli parchalanish kislorodsizidan ancha samarali: ATF olish uchun kislorodsiz sharoitda taxminan 15–20 marta ko‘p glyukoza sarflanadi.
Idishda bosim ostida zich yopilgan karam va sabzi tuzlamasi bir necha kundan keyin ko‘pirib, nordon bo‘ladi. Havosiz joyda mikroblar shakarni parchalab oz miqdorda energiya oladi va kislota chiqaradi. Bu anaerob parchalanishning kundalik misoli.
Tuzlama ishlab chiqaruvchi achitish sharoitini nazorat qiladi, sport murabbiyi mashg‘ulot tezligini rejalashtiradi, biokimyogar energiya almashinuvi bosqichlarini o‘rganadi.
Bugun tez energiya talab qilgan uchta va uzoq, bir maromdagi energiya talab qilgan uchta ishni sanang, qaysi biri nafas olishni ko‘proq tezlatganini yozing.
«ATF hisobchisi». Guruhlar kartochkalarda berilgan sharoitlar (5 glyukoza, ulardan 3 tasi to‘la parchalangan) bo‘yicha ATF, CO₂ va O₂ sonini hisoblaydi va doskada tekshiradi.