ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Energiya almashinuvi bosqichlari va oziqlanish

Darslar 32–33 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
32

Energiya almashinuvi bosqichlari

Darslik: 81–82-betlar
MaqsadEnergiya almashinuvining uch bosqichini (tayyorgarlik, glikoliz, aerob) bilishi va ATF hosil bo‘lish hisobini bajarish.
Yangi so‘zlar
glikoliz · glycolysisanaerob bosqich · anaerobic stageaerob oksidlanish · aerobic oxidationspirtli achish · alcoholic fermentation
Tushuntirish

Energiya almashinuvi uch bosqichda ketadi. 1) Tayyorgarlik bosqichi: katta molekulalar oddiy molekulalarga parchalanadi (kraxmal — glyukozaga, oqsil — aminokislotalarga, yog‘ — glitserin va yog‘ kislotalariga); energiya deyarli hammasi issiqlik bo‘lib tarqaladi. 2) Glikoliz — sitoplazmada kislorodsiz parchalanish: 1 molekula glyukoza 2 molekula uch uglerodli birikma (piruvat)ga parchalanib, 2 ATF hosil bo‘ladi; kislorod kam bo‘lsa, hayvon hujayrasida piruvatdan sut kislotasi hosil bo‘ladi, achitqi va ba’zi mikroorganizmlarda esa spirtli achish bilan etil spirti va CO₂ hosil bo‘ladi. Darslikdagi hisobda glikolizda 200 kJ ajraladi, uning 2 × 40 = 80 kJi ATFda to‘planadi. 3) Aerob oksidlanish mitoxondriyada o‘tadi: glikolizdan keyingi mahsulotlar kislorod ishtirokida CO₂ va H₂O gacha parchalanadi; darslik hisobida bunda 36 ATF hosil bo‘ladi (jami 2 + 36 = 38 ATF, 38 × 40 = 1520 kJ), zamonaviy aniqroq hisoblarda bu raqam taxminan 30–32 ATFga yaqin. Shu sababli kislorodli parchalanish kislorodsizidan ancha samarali: ATF olish uchun kislorodsiz sharoitda taxminan 15–20 marta ko‘p glyukoza sarflanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Idishda bosim ostida zich yopilgan karam va sabzi tuzlamasi bir necha kundan keyin ko‘pirib, nordon bo‘ladi. Havosiz joyda mikroblar shakarni parchalab oz miqdorda energiya oladi va kislota chiqaradi. Bu anaerob parchalanishning kundalik misoli.

Kim ishlatadi

Tuzlama ishlab chiqaruvchi achitish sharoitini nazorat qiladi, sport murabbiyi mashg‘ulot tezligini rejalashtiradi, biokimyogar energiya almashinuvi bosqichlarini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Bugun tez energiya talab qilgan uchta va uzoq, bir maromdagi energiya talab qilgan uchta ishni sanang, qaysi biri nafas olishni ko‘proq tezlatganini yozing.

Namunalar
ƒFormula
4 × 38 = 152
ATF; CO₂: 4 × 6 = 24
4 molekula glyukoza to‘la (aerob) parchalansa, ATF: 4 × 38 = 152 (darslik hisobi), CO₂: 4 × 6 = 24 molekula.
ƒFormula
4 × 2 + 2 × 38 = 84
ATF
6 molekula glyukozadan 4 tasi faqat glikolizga uchrasa, 2 tasi to‘la parchalansa: ATF = 4 × 2 + 2 × 38 = 84.
Sinfda faoliyat

«ATF hisobchisi». Guruhlar kartochkalarda berilgan sharoitlar (5 glyukoza, ulardan 3 tasi to‘la parchalangan) bo‘yicha ATF, CO₂ va O₂ sonini hisoblaydi va doskada tekshiradi.

Mashq
1
Energiya almashinuvining uch bosqichini ayting.
2
7 molekula glyukoza to‘la parchalansa, darslik hisobi bo‘yicha necha ATF hosil bo‘ladi?
3
5 molekula glyukozadan 3 tasi to‘la parchalandi, 2 tasi faqat glikolizga uchradi. Jami ATFni toping (3 × 38 + 2 × 2).
4
Nima uchun mushaklar kislorod yetishmaganda tez charchaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBuyurtma jadvaliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →