☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Modifikatsiya statistikasi va mutatsion o‘zgaruvchanlik

Darslar 60–61 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
60

8-laboratoriya mashg‘uloti: modifikatsion o‘zgaruvchanlikning statistik qonuniyatlarini o‘rganish

Darslik: 162-bet
MaqsadVariatsion qator, o‘rtacha qiymat va variatsion egri chiziq yordamida modifikatsion o‘zgaruvchanlikning statistik qonuniyatini o‘rganish.
Yangi so‘zlar
variatsion qator · variation seriesvariant va chastota · variant and frequencyo‘rtacha qiymat · mean valuevariatsion egri chiziq · variation curve
Tushuntirish

Bir turdagi, bir nav yoki bir o‘simlikka tegishli ko‘p obyektda (masalan, 100 ta loviya urug‘i yoki barg) belgi miqdoran (uzunlik) o‘lchansa, uning qiymatlari bir xil emas; ularni o‘sish tartibida yozilgan qator variatsion qator deyiladi. Har bir qiymat variant (v), uning uchrash soni chastota (p) deb ataladi. O‘rtacha qiymat M = (v₁p₁ + v₂p₂ + …) ÷ n, bu yerda n — obyektlarning umumiy soni. Chastotalarni ustun diagrammada ko‘rsatib, nuqtalarni tutashtirsak, variatsion egri chiziq hosil bo‘ladi: u qo‘ng‘iroqsimon bo‘lib, o‘rtacha qiymatlar eng ko‘p, juda kichik va juda katta qiymatlar kam uchraydi. Bu modifikatsion o‘zgaruvchanlikning statistik qonuniyati: ko‘p tasodifiy muhit omillari ta’sirida chegaralar reaksiya normasi doirasida qoladi. Ishda urug‘ va barglarni og‘izga olmang, o‘lchovni chizg‘ich bilan aniq oling va natijalarni jadvalga yozing.

Namunalar
Loviya urug‘lari uzunligi (mm): 10 — 2 ta, 11 — 4 ta, 12 — 8 ta, 13 — 4 ta, 14 — 2 ta (n = 20). M = (10×2 + 11×4 + 12×8 + 13×4 + 14×2) ÷ 20 = 240 ÷ 20 = 12 mm.
Shu qatorda eng ko‘p uchragan variant — 12 mm (8 ta), chetki qiymatlar 10 va 14 mm kam (2 tadan). Ustun diagramma qo‘ng‘iroq shaklida bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Variatsion egri chiziq». 30–50 ta bargni (ruxsat bilan olingan, bir turdagi) uzunligini mm da o‘lchang, jadval tuzing, chastotalarni ustun diagrammada chizing va M ni toping.

Mashq
1
Variatsion qator nima?
2
Variant va chastotaning farqi nimada?
3
5 ta bargning uzunligi 8, 9, 10, 11, 12 sm. O‘rtacha uzunligi?
4
Nima uchun variatsion egri chiziq qo‘ng‘iroqsimon bo‘ladi?