Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
7
Hayvonlar dunyosi
Darslik: 25–27-betlar
MaqsadHayvonlar dunyosining xilma-xilligi, ularning o‘simliklardan farqi va tabiatdagi hamda inson hayotidagi ahamiyatini tushuntirish.
Hayvonlar ham o‘simliklar kabi hujayraviy tuzilishga ega va ularning kimyoviy tarkibi, moddalar almashinuvi, irsiyati o‘xshash, bu esa umumiy ajdodni ko‘rsatadi. Asosiy farq oziqlanishda: ko‘pchilik o‘simliklar avtotrof, hayvonlar esa geterotrof; hayvon hujayrasida odatda sellyulozali qobiq va katta markaziy vakuola bo‘lmaydi. Hujayra soniga ko‘ra hayvonlar bir hujayrali (amyoba, tufelka) va ko‘p hujayralilarga, skeletiga ko‘ra umurtqasizlar va umurtqalilar (xordalilar tipi)ga bo‘linadi. Bir hujayralilar soxta oyoqlar, xivchinlar yoki kiprikchalar yordamida harakatlanadi, tashqi ta’sirga harakat bilan javob beradi (taksis) va noqulay sharoitda sista hosil qiladi. Hayvonlar changlanishda, urug‘ tarqatishda, ozuqa zanjirlarida, tuproq hosil bo‘lishida (chuvalchanglar) va suvni tozalashda ishtirok etadi; ayrimlari esa bezgak kabi kasalliklarni tarqatadi.
Namunalar
Amyoba soxta oyoq chiqarib harakatlanadi va oziq zarrachasini o‘rab oladi; tufelka kiprikchalari bilan suzadi.
Yomg‘ir chuvalchanglari tuproqni kovlab, havo va suv o‘tishini yaxshilaydi, o‘simlik qoldiqlarini aralashtirib unumdorlikni oshiradi.
Sinfda faoliyat
«Hayvon yoki o‘simlik?» Ro‘yxatdagi 8 ta organizm (amyoba, g‘o‘za, ari, xlamidomonada, chuvalchang, mox, qurbaqa, evglena) uchun oziqlanish usuli va harakati bo‘yicha jadval to‘ldiring.
Mashq
1
Hayvonlarni o‘simliklardan ajratadigan eng muhim belgini ayting.
Geterotrof oziqlanish (tayyor organik moddalar bilan oziqlanadi).
2
Bir hujayrali hayvonlarning harakatlanish organoidlarini sanang.
Soxta oyoqlar, xivchinlar, kiprikchalar.
3
Havo namligi va isishi sharoitida chivinlar ko‘paysa, bezgak xavfi nima uchun oshadi?
Bezgak qo‘zg‘atuvchisini chivin (anofel) tarqatadi; chivin soni ko‘p bo‘lsa, yuqtirish ehtimoli ham ko‘p bo‘ladi.
4
Nima uchun suvdagi chig‘anoqlilar (midiyalar) «biofiltr» deyiladi?
Ular suvni o‘zidan o‘tkazib, undagi zarrachalar va mikroorganizmlarni ushlab qoladi, suvni tozalaydi.