ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hisob-kitoblar va 5-laboratoriya ishi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
36

Hujayrada modda va energiya almashinuviga doir masalalar yechish

Darslik: 93-bet
MaqsadHujayrada modda va energiya almashinuviga doir masalalar yechish usulini egallash (ATF, CO₂, O₂ soni; fotosintez hisobi).
Yangi so‘zlar
glikoliz · glycolysisto‘la parchalanish · complete breakdownATF hisobi · ATP countstexiometriya · stoichiometry
Tushuntirish

Masalalarda darslikdagi hisob qo‘llanadi. Har bir glyukoza molekulasi glikolizga uchraydi: 2 ATF va 2 molekula uch uglerodli birikma (hayvon hujayrasida sut kislotasi) hosil bo‘ladi. Glikolizga uchragan glyukozadan faqat kislorodli bosqichga o‘tganlari to‘la parchalanadi: har biridan qo‘shimcha 36 ATF, 6 CO₂ va 6 O₂ sarfi; shuning uchun to‘la parchalangan glyukozadan jami 2 + 36 = 38 ATF chiqadi. Kislorodli bosqichga o‘tmagan glyukozadan faqat 2 ATF va 2 molekula sut kislotasi (achitqida 2 etil spirti va 2 CO₂) qoladi. Fotosintezda 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂: 1 glyukoza uchun 6 CO₂ kerak va 6 O₂ ajraladi; massalarda M(CO₂) = 44, M(O₂) = 32, M(C₆H₁₂O₆) = 180 g/mol. Yechish tartibi: nimaga tegishli bosqichni aniqlang, har bir bosqichdagi glyukoza sonini yozing, koeffitsiyentga ko‘paytirib qo‘shing, javobni birliklari bilan yozing.

HolatATFBoshqa mahsulot
Faqat glikoliz22 sut kislota (xamirturushda 2 etil spirt + 2 CO₂)
To‘liq parchalanish2 + 36 = 386 CO₂ hosil bo‘ladi, 6 O₂ sarflanadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Hisoblash masalalari yechish odatini o‘rgatadi: avval berilganlarni yozish, keyin qoidani topish, so‘ng ko‘paytirish. Xuddi shu odatdan oshpaz retseptni ko‘p kishilik qilib kattalashtirganda yoki quruvchi kerakli plitkalar sonini hisoblaganda foydalanadi.

Kim ishlatadi

Oshpaz retsept miqdorini oshiradi, laboratoriya texnigi eritma tayyorlashda nisbatlarni hisoblaydi, quruvchi material sarfini rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Qisqa retsept o‘ylab toping (masalan, 3 qoshiq narsa 2 porsiyaga yetadi) va 8 porsiya uchun qancha kerakligini «berilgan, qoida, javob» qatorlari bilan yozing.

Namunalar
ƒFormula
5 × 2 + 2 × 36 = 82
ATF
Glikolizga 5 glyukoza uchradi, ulardan 2 tasi to‘la parchalandi. ATF = 5 × 2 + 2 × 36 = 82; CO₂ = 2 × 6 = 12; O₂ = 12; sut kislotasi = 3 × 2 = 6.
ModdaMolyar massa, g/molHisob
CO₂446 × 44 = 264
O₂326 × 32 = 192
C₆H₁₂O₆180180
180 g glyukoza hosil bo‘lishi uchun 6 × 44 = 264 g CO₂ kerak va 6 × 32 = 192 g O₂ ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Masala ustaxonasi». Har bir guruh o‘z masalasini (masalan, 6 glyukoza, 4 tasi to‘la parchalandi) yozadi va boshqa guruhga beradi; yechilgach, ATF, CO₂ va O₂ ni qayta tekshiradi.

Mashq
1
Glikolizga 6 glyukoza uchradi, ulardan 4 tasi to‘la parchalandi. Jami ATFni toping (6 × 2 + 4 × 36).
2
Shu masalada (6 glyukoza, 4 tasi to‘la parchalangan) nechta CO₂ molekulasi hosil bo‘ladi?
3
Kislorodsiz achishda 5 glyukozadan achitqi necha molekula CO₂ chiqaradi? (har bir glyukozadan 2 CO₂)
4
Nima uchun to‘la parchalanganda ATF anaerob parchalanishdagidan ancha ko‘p hosil bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDo‘kon uchun rasm va matnHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →