☰ Mundarija · Biologiya (Sitologiya va genetika asoslari)

Hisob-kitoblar va 5-laboratoriya ishi

Darslar 36–37 · 2 ta dars · A. Zikiryayev, A. To‘xtayev, I. Azimov, N. Sonin. Biologiya. Sitologiya va genetika asoslari, 9-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «Yangiyul Poligraph Service», Toshkent, 2019
36

Hujayrada modda va energiya almashinuviga doir masalalar yechish

Darslik: 93-bet
MaqsadHujayrada modda va energiya almashinuviga doir masalalar yechish usulini egallash (ATF, CO₂, O₂ soni; fotosintez hisobi).
Yangi so‘zlar
glikoliz · glycolysisto‘la parchalanish · complete breakdownATF hisobi · ATP countstexiometriya · stoichiometry
Tushuntirish

Masalalarda darslikdagi hisob qo‘llanadi. Har bir glyukoza molekulasi glikolizga uchraydi: 2 ATF va 2 molekula uch uglerodli birikma (hayvon hujayrasida sut kislotasi) hosil bo‘ladi. Glikolizga uchragan glyukozadan faqat kislorodli bosqichga o‘tganlari to‘la parchalanadi: har biridan qo‘shimcha 36 ATF, 6 CO₂ va 6 O₂ sarfi; shuning uchun to‘la parchalangan glyukozadan jami 2 + 36 = 38 ATF chiqadi. Kislorodli bosqichga o‘tmagan glyukozadan faqat 2 ATF va 2 molekula sut kislotasi (achitqida 2 etil spirti va 2 CO₂) qoladi. Fotosintezda 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂: 1 glyukoza uchun 6 CO₂ kerak va 6 O₂ ajraladi; massalarda M(CO₂) = 44, M(O₂) = 32, M(C₆H₁₂O₆) = 180 g/mol. Yechish tartibi: nimaga tegishli bosqichni aniqlang, har bir bosqichdagi glyukoza sonini yozing, koeffitsiyentga ko‘paytirib qo‘shing, javobni birliklari bilan yozing.

Namunalar
Glikolizga 5 glyukoza uchradi, ulardan 2 tasi to‘la parchalandi. ATF = 5 × 2 + 2 × 36 = 82; CO₂ = 2 × 6 = 12; O₂ = 12; sut kislotasi = 3 × 2 = 6.
180 g glyukoza hosil bo‘lishi uchun 6 × 44 = 264 g CO₂ kerak va 6 × 32 = 192 g O₂ ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Masala ustaxonasi». Har bir guruh o‘z masalasini (masalan, 6 glyukoza, 4 tasi to‘la parchalandi) yozadi va boshqa guruhga beradi; yechilgach, ATF, CO₂ va O₂ ni qayta tekshiradi.

Mashq
1
Glikolizga 6 glyukoza uchradi, ulardan 4 tasi to‘la parchalandi. Jami ATFni toping (6 × 2 + 4 × 36).
2
Shu masalada (6 glyukoza, 4 tasi to‘la parchalangan) nechta CO₂ molekulasi hosil bo‘ladi?
3
Kislorodsiz achishda 5 glyukozadan achitqi necha molekula CO₂ chiqaradi? (har bir glyukozadan 2 CO₂)
4
Nima uchun to‘la parchalanganda ATF anaerob parchalanishdagidan ancha ko‘p hosil bo‘ladi?