Hujayrada modda va energiya almashinuviga doir masalalar yechish
Masalalarda darslikdagi hisob qo‘llanadi. Har bir glyukoza molekulasi glikolizga uchraydi: 2 ATF va 2 molekula uch uglerodli birikma (hayvon hujayrasida sut kislotasi) hosil bo‘ladi. Glikolizga uchragan glyukozadan faqat kislorodli bosqichga o‘tganlari to‘la parchalanadi: har biridan qo‘shimcha 36 ATF, 6 CO₂ va 6 O₂ sarfi; shuning uchun to‘la parchalangan glyukozadan jami 2 + 36 = 38 ATF chiqadi. Kislorodli bosqichga o‘tmagan glyukozadan faqat 2 ATF va 2 molekula sut kislotasi (achitqida 2 etil spirti va 2 CO₂) qoladi. Fotosintezda 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂: 1 glyukoza uchun 6 CO₂ kerak va 6 O₂ ajraladi; massalarda M(CO₂) = 44, M(O₂) = 32, M(C₆H₁₂O₆) = 180 g/mol. Yechish tartibi: nimaga tegishli bosqichni aniqlang, har bir bosqichdagi glyukoza sonini yozing, koeffitsiyentga ko‘paytirib qo‘shing, javobni birliklari bilan yozing.
| Holat | ATF | Boshqa mahsulot |
|---|---|---|
| Faqat glikoliz | 2 | 2 sut kislota (xamirturushda 2 etil spirt + 2 CO₂) |
| To‘liq parchalanish | 2 + 36 = 38 | 6 CO₂ hosil bo‘ladi, 6 O₂ sarflanadi |
Hisoblash masalalari yechish odatini o‘rgatadi: avval berilganlarni yozish, keyin qoidani topish, so‘ng ko‘paytirish. Xuddi shu odatdan oshpaz retseptni ko‘p kishilik qilib kattalashtirganda yoki quruvchi kerakli plitkalar sonini hisoblaganda foydalanadi.
Oshpaz retsept miqdorini oshiradi, laboratoriya texnigi eritma tayyorlashda nisbatlarni hisoblaydi, quruvchi material sarfini rejalashtiradi.
Qisqa retsept o‘ylab toping (masalan, 3 qoshiq narsa 2 porsiyaga yetadi) va 8 porsiya uchun qancha kerakligini «berilgan, qoida, javob» qatorlari bilan yozing.
| Modda | Molyar massa, g/mol | Hisob |
|---|---|---|
| CO₂ | 44 | 6 × 44 = 264 |
| O₂ | 32 | 6 × 32 = 192 |
| C₆H₁₂O₆ | 180 | 180 |
«Masala ustaxonasi». Har bir guruh o‘z masalasini (masalan, 6 glyukoza, 4 tasi to‘la parchalandi) yozadi va boshqa guruhga beradi; yechilgach, ATF, CO₂ va O₂ ni qayta tekshiradi.